I SA/Wa 904/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz, sędzia WSA Bożena Marciniak (spr.), asesor WSA Nina Beczek, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 lipca 2023 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 13 marca 2023 r. nr KOA/1499/Sr/23 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z 13 marca 2023 r., nr KOA/1499/Sr/23, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, po rozpatrzeniu odwołania B.B., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z 20 stycznia 2023 r., nr GOPS-ŚR.4.5211.20.2023, o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym; Wnioskiem z 26 lipca 2022 r. (data wpływu do organu) B.B., reprezentowany przez radcę prawnego, wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną K.B. Decyzją z 18 sierpnia 2022 r., nr GOPS-ŚR.4.5211.178.2022, Wójt Gminy [...] odmówił B.B. przyznania wnioskowanego świadczenia. Decyzją z 19 grudnia 2022 r., nr KOA/4258/Sr/22, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie uchyliło w całości decyzję z 18 sierpnia 2022 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Zdaniem organu, przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, w tym przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, wymagała ocena spełnienia przesłanki rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego. W tym zakresie uzupełnienia wymagał wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, w którym w ogóle nie złożono oświadczenia dotyczącego zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego i nie wskazano daty zaprzestania prowadzenia tego gospodarstwa. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z 20 stycznia 2023 r. Wójt Gminy [...] odmówił B.B. przyznania wnioskowanego świadczenia. Odwołanie od powyższej decyzji złożył B.B. podnosząc, że około 10 lat temu zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym w celu sprawowania opieki nad żoną, a we wcześniejszym okresie próbował pogodzić opiekę nad żoną z pracą w gospodarstwie. Niepodejmowanie zatrudnienia jest zatem spowodowane koniecznością opieki nad żoną. Ponadto, w odwołaniu zarzucono pominięcie przez organ pierwszej instancji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, zgodnie z którym różnicowanie prawa do świadczenia osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną w zależności od daty powstania niepełnosprawności jest niezgodne z Konstytucją. Decyzją z 13 marca 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z 20 stycznia 2023 r. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ odwoławczy za wadliwe uznał stanowisko organu pierwszej instancji, że data powstania niepełnosprawności może być okolicznością uzasadniającą odmowę przyznania przedmiotowego świadczenia. Jednakże, w ocenie Kolegium, wskazane uchybienie organu pierwszej instancji nie ma żadnego wpływu na wynik sprawy, gdyż nie została w niej spełniona przesłanka rezygnacji skarżącego z prowadzenia gospodarstwa rolnego w celu sprawowania opieki nad żoną. Kolegium przywołało treść art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz zapadłe na tle powołanego przepisu orzecznictwo sądów administracyjnych i podniosło, że w realiach niniejszej sprawy skarżący sam nie był w stanie podać daty rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Z akt sprawy wynika, że skarżący podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w latach 1991-1999 i figurował w ewidencji podatników podatku rolnego od 1 czerwca 2005 r. do 28 lutego 2006 r. Aktem notarialnym z 1 lutego 2006 r. (vide: pismo Wójta Gminy [...] z 3 stycznia 2023 r.) skarżący przekazał gospodarstwo rolne synowi M.B. Ponadto, w oświadczeniu z 10 stycznia 2023 r. skarżący wyjaśnił, że gospodarstwo przeniósł na syna aby żona nie straciła renty. Było to, zdaniem organu, zapewne związane z przepisami ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, w tym art. 28 ust. 4 tej ustawy, zgodnie z którym warunkiem uznania, że rencista zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej było to, że ani on, ani jego małżonek nie jest właścicielem, współwłaścicielem ani posiadaczem gospodarstwa rolnego. Wobec powyższego, w ocenie Kolegium, nie można uznać aby rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego pozostawała w bezpośrednim związku przyczynowym ze sprawowaniem opieki nad żoną. Organ zaznaczył, że występuje tu również rozbieżność między oświadczeniami skarżącego oraz jego pełnomocnika, który w ostatnim odwołaniu po raz kolejny podnosi, że skarżący miał zrezygnować z prowadzenia gospodarstwa rolnego "około 10 lat temu", to jest około 2013 r., czyli 7 lat po przekazaniu gospodarstwa synowi. Jednocześnie w aktach sprawy znajduje się wypis z orzeczenia lekarza rzeczoznawcy KRUS z 21 listopada 2007 r., zgodnie z którym żona skarżącego była już wówczas niezdolna do samodzielnej egzystencji. Organ podniósł, że skoro skarżący w tym czasie nadal prowadził gospodarstwo rolne, to nie można obecnie twierdzić, że wyłączną przyczyną rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa była konieczność sprawowania opieki nad żoną. Kolegium podniosło, że skarżący ma prawie 63 lata i od wielu lat nie prowadzi gospodarstwa rolnego, które przekazał synowi w celu zachowania prawa do renty stanowiącej źródło utrzymania jego i żony. Skarżący potwierdził, że od 2006 r. nie wykonywał żadnej pracy. Natomiast wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożył w 2022 r. W tych okolicznościach brak jest podstaw do przyjęcia, że rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego pozostaje w bezpośrednim związku przyczynowym ze sprawowaniem opieki nad żoną. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie złożył B.B. zarzucając temu rozstrzygnięciu naruszenie: 1) prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż organ zaniechał wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwie przyjął, że brak jest związku pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z pracy w gospodarstwie rolnym a sprawowaną przez niego opieką nad żoną podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje, 2) przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. zakresu opieki nad żoną uniemożliwiającego prowadzenie gospodarstwa rolnego, co skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalniało organy orzekające z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony. Powołując się na powyższe skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, zobowiązanie organów do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu wydanym w niniejszej sprawie oraz zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania. Skarżący uzasadnił, że wbrew twierdzeniu Kolegium fakt jego rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym był spowodowany koniecznością opieki nad żoną. Co istotne i co nie jest kwestionowane przez organy, skarżący świadczy całodobową i pełną opiekę nad żoną. Tym samym w okolicznościach przedmiotowej sprawy związek bezpośredni (czasowy i co do motywów) między zaprzestaniem pracy w gospodarstwie rolnym celem sprawowania osobistej opieki zachodzi, gdyż z uwagi na zły stan zdrowia swojej żony skarżący nie ma możliwości aktywności zawodowej. Tym samym nie sposób przyjąć aby stan zdrowia osoby wymagającej opieki był na tyle dobry, by mogła ona przez większość czasu funkcjonować bez opieki drugiej osoby w wymiarze, który pozwalałby opiekunowi na równoległe podjęcie pracy. W ocenie skarżącego, z uwagi na powyższe oraz treść orzeczenia o stopniu niepełnosprawności niezasadnie stwierdził organ odwoławczy, że w sprawie nie zachodzi przesłanka rezygnacji zatrudnienia w celu sprawowania opieki. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest niezasadna. W niniejszej sprawie kontroli Sądu podlegała decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie, którą organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z 20 stycznia 2023 r. o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną K.B. Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.), dalej zwanej "ustawą", "ustawą z 28 listopada 2003 r." lub "ustawą o świadczeniach rodzinnych". Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z powyższego wynika, że złożenie przez stronę wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego powoduje powstanie po stronie organów administracji obowiązku ustalenia, czy wnioskodawca (opiekun osoby niepełnosprawnej) jest obciążony obowiązkiem alimentacyjnym względem tej osoby. Ponadto, organy obowiązane są ustalić czy osoba niepełnosprawna dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a także czy wnioskodawca nie podejmuje lub zrezygnował z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w celu sprawowania opieki nad osobą jej wymagającą, tj. czy istnieje związek przyczynowy między opieką a brakiem aktywności zawodowej opiekuna. Przy tym zakres koniecznych ustaleń organu we wskazanym postępowaniu doznaje jednak pewnych odmienności w sytuacji gdy, jak to miało miejsce w rozpoznawanej sprawie, wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego złożył rolnik (małżonek rolnika lub domownik). W takim bowiem przypadku świadczenie pielęgnacyjne przysługuje odpowiednio: 1) rolnikowi w przypadku zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego lub 2) małżonkowi rolnika lub domownikowi w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym (art. 17b ust. 1 ustawy). W sytuacji ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne przez rolnika istotną odmiennością jest również sposób wykazania spełniania ustawowej przesłanki do przyznania tego świadczenia, tj. przesłanki zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zgodnie bowiem z art. 17b ust. 2 ustawy, zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Nie ulega przy tym wątpliwości, że wiarygodność powyższego oświadczenia podlega ocenie orzekających w sprawie organów. Przewidziane powołanym przepisem ułatwienie dowodowe dotyczące spełnienia przez rolnika wspomnianej przesłanki nie oznacza bowiem, że takie oświadczenie nie podlega weryfikacji organu w toku postępowania. Przyjęcie innego poglądu byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem organu administracji wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z rzeczywistością (por. wyrok WSA w Krakowie z 7.02.2022 r., sygn. akt III SA/Kr 1600/21, Lex nr 3323001). Zatem gdy o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny ubiega się rolnik organ obowiązany jest, między innymi, do ustalenia czy opieka sprawowana nad osobą niepełnosprawną stanowiła przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, którą w tym przypadku jest prowadzenie gospodarstwa rolnego. Zasadnicze zatem znaczenie ma ustalenie czy opieka nad niepełnosprawnym członkiem rodziny zmusiła rolnika do zaprzestania dotychczasowej aktywności zawodowej. Organ powinien więc zbadać, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy deklarowanym przez rolnika (opiekuna osoby niepełnosprawnej) brakiem aktywności zawodowej, a sprawowaną przez niego opieką na osobą niepełnosprawną. Aby organ mógł wniosek rolnika uwzględnić musi on wykazać, że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego (lub pracy w takim gospodarstwie) nastąpiło w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Podkreślić przy tym trzeba, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam tylko fakt sprawowania opieki nad bliską osobą niepełnosprawną, lecz za rzeczywisty brak możliwości realizowania aktywności zawodowej przez opiekuna (w tym przypadku prowadzenia gospodarstwa rolnego) wynikający właśnie z konieczności zapewnienia tej opieki. Świadczenie to ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy uwarunkowaną koniecznością opieki (troski) nad bliską osobą, która jej wymaga (por. wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11, Lex nr 1215517). Zebrana w sprawie dokumentacja potwierdza, że w dniu 10 stycznia 2023 r. skarżący uzupełnił wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego poprzez złożenie, pod rygorem odpowiedzialności karnej, w części III powyższego wniosku oświadczenia, że zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Uzupełniając powyższy wniosek skarżący nie podał jednak daty rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa. Z kolei w trakcie wywiadu środowiskowego skarżący oświadczył, że pracował w gospodarstwie rolnym od dzieciństwa. Po śmierci rodziców przejął gospodarstwo, które w 2006 r. przepisał na syna aby żona nie straciła renty i od tego momentu utrzymywał się razem z żoną tylko z jej renty. Oświadczył również, że nie pamięta, w którym roku zaprzestał prowadzenia pracy w gospodarstwie rolnym. Z kolei w odwołaniu od decyzji z 20 stycznia 2023 r. pełnomocnik skarżącego wskazał, że skarżący około 10 lat temu zrezygnował z prowadzenia gospodarstwa rolnego w celu sprawowania opieki nad żoną. W ocenie Sądu, w opisanych okolicznościach zasadnie wywiodło Kolegium, że skarżący nie wykazał, że istnieje związek przyczynowy pomiędzy zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w takim gospodarstwie a opieką sprawowaną nad niepełnosprawną osobą bliską. W tym aspekcie trafnie zwrócił uwagę organ odwoławczy na rozbieżności w znajdujących się w aktach sprawy oświadczeniach skarżącego, gdzie w trakcie wywiadu środowiskowego skarżący oświadczył, że w 2006 r. przekazał gospodarstwo rolne synowi aby nie stracić renty oraz w treści odwołania od decyzji z 20 stycznia 2023 r., w którym jego pełnomocnik podniósł, że skarżący miał zrezygnować z prowadzenia gospodarstwa w celu sprawowania opieki nad żoną około 10 lat temu, czyli kilka lat po przekazaniu gospodarstwa rolnego synowi. Zwrócić też trzeba uwagę, że jak wynika ze znajdującego się w aktach sprawy orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności K.B., ustalony znaczny stopień niepełnosprawności żony skarżącego datuje się od 13 lutego 2018 r. Z kolei według deklaracji skarżącego zawartej w odwołaniu od decyzji z 20 stycznia 2023 r. opiekę nad żoną skarżący miał rozpocząć około 10 lat temu, a więc na kilka lat przed nabyciem przez tę osobę znacznego stopnia niepełnosprawności warunkującego w ogóle możliwość ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy). Trudno w tej sytuacji uznać, że zaprzestanie prowadzenia przez skarżącego gospodarstwa rolnego mogło pozostawać w bezpośrednim i ścisłym związku przyczynowo - skutkowym z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną osobą bliską. Wobec powyższego, prawidłowości zaskarżonej decyzji nie mogły podważyć podniesione w skardze argumenty o sprawowaniu przez skarżącego faktycznej opieki nad żoną. Jak już bowiem wskazano wyżej, świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam tylko fakt sprawowania opieki nad bliską osobą niepełnosprawną, lecz za rzeczywisty brak możliwości realizowania aktywności zawodowej przez opiekuna (w tym przypadku prowadzenia gospodarstwa rolnego) wynikający właśnie z konieczności zapewnienia tej opieki. Z woli ustawodawcy przedmiotowe świadczenie ma bowiem rekompensować rezygnację z pracy uwarunkowaną koniecznością opieki nad bliską osobą niepełnosprawną, która jej wymaga. Ta zaś ustawowa przesłanka, co trafnie dostrzegły organy, nie została w niniejszej sprawie wykazana. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259), orzekł jak w sentencji. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 powołanej ustawy.