I SA/Wa 952/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Sędzia WSA Elżbieta Lenart po rozpoznaniu w dniu 22 września 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych w zakresie całkowitym lub częściowego zwolnienia od kosztów sądowych powyżej kwoty 30 zł w sprawie ze skargi J. B. na postanowienie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] kwietnia 2009 r., nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Postanowieniem z dnia [...] października 2009 r. po rozpoznaniu sprzeciwu J. B. od postanowienia referendarza sądowego, którym odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych powyżej kwoty 100 zł, Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd ustalił, że ze zgromadzonych w sprawie dowodów wynika, że wnioskodawca prowadzi działalność rolniczą na obszarze około [...] ha i z tego tytułu osiągnął w 2008 r. dochód roczny w wysokości [...] zł (2008 r.). Źródłem jego dochodu są również dopłaty unijne, które w 2008 r. opiewały na kwotę [...] zł. J. B. pobiera świadczenie rentowe w wysokości [...] zł. Ponadto skarżący oświadczył, że jest właścicielem około [...] ha gospodarstwa rolnego i lasu o pow. [...] ha. Jego majątek stanowią też ciągnik i maszyny rolnicze o wartości [...] zł. Wnioskodawca wykazał, że ponosi wydatki (koszty działalności rolniczej, podatki, ubezpieczenie, czynsz dzierżawny, opłaty, utrzymanie, remonty), które w 2008 r. objęły kwotę [...] zł. Sąd, dokonując oceny sytuacji majątkowej strony przez pryzmat wysokości ponoszonych opłat sądowych, uznał, że skarżący jest w stanie ponieść koszty sądowe bez uszczerbku dla swojego utrzymania. J. B. nie jest osobą ubogą. Jego miesięczny dochód jest znacznie wyższy od minimalnego wynagrodzenia za pracę osiąganego w 2009 r. (1.276 zł – opubl. M.P. z 2008 r. Nr 55, poz. 499). Skarżący posiada dochód z kilku źródeł (działalność rolnicza, dopłaty, renta) na poziomie przeciętnego wynagrodzenia (2.943,88 zł – opubl. M.P. z 2009 r. Nr 9, poz. 112), w ramach którego, mimo ponoszonych wydatków, może wygospodarować środki na opłacenie kosztów sądowych (np. wykazane koszty amortyzacji maszyn nie są fizycznym wydatkiem, lecz mają charakter ewidencyjny obrazując rzeczywistą wartość środków trwałych m. in. dla celów podatkowych). Wskazał, że skarżący jest w stanie zgromadzić wolne środki, czego dowodzi przedłożony w postępowaniu sądowym wyciąg z rachunku bankowego (k-19) oraz opłacony wpis sądowy od skargi (k-46). Nie ma na utrzymaniu osób trzecich. Ma też możliwość uzyskania dochodu z części swego majątku, którego nie użytkuje (np. poprzez prowadzenie gospodarki leśnej, wydzierżawienie lasu). Dodał, że całość kosztów sądowych nie kumuluje się w jednym momencie. Opłaty z tego tytułu (np. wpis, opłata za sporządzenie uzasadnienia wyroku) są uiszczane w znacznych odstępach czasu, stąd też uiszczenie przez skarżącego kosztów sądowych będzie możliwe, bez uszczerbku dla jego utrzymania. Powyższe postanowienie stało się prawomocne. Następnie pismem z dnia 4 marca 2010 r. (data stempla pocztowego) skarżący ponownie złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub częściowe zwolnienie od kosztów sądowych powyżej symbolicznych 30 zł. Po rozpoznaniu ww. wniosku postanowieniem referendarza sądowego z dnia 13 maja 2010 r. Sąd odmówił J. B. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowego zwolnienia od kosztów sądowych powyżej kwoty 30 zł. W uzasadnieniu wskazano, iż skarżący nie wykazał, że znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej go do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Posiada on dom o powierzchni [...] m2, nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha, las o powierzchni [...] ha, oraz [...] i [...] w łącznej ilości [...] sztuk - o łącznej wartości [...] złotych. Nadto otrzymuje dochód z renty inwalidzkiej w wysokości [...] zł oraz dochód ze sprzedaży mleka w wysokości [...] zł co łącznie stanowi kwotę [...] zł. Skarżący wskazał także, że w 2009 r. uzyskał dochód ewidencyjny w kwocie [...] zł. przy wydatkach wynoszących [...] zł. (co potwierdza bilans ewidencyjny). Z dokumentacji zgromadzonej w aktach sądowych wynika, że z gospodarstwa J. B. uzyskuje dochód w wysokości [...] zł, a także z dopłat unijnych w wysokości [...] zł. rocznie. Nie można zatem uznać, że wnioskodawca jest osobą pozbawioną środków do życia, co uzasadniałoby ewentualne uwzględnienie złożonego wniosku. Od powyższego postanowienia J. B., pismem z dnia [...] maja 2010 r., wniósł sprzeciw. W uzasadnieniu wskazał między innymi, że pogorszyła się jego sytuacja materialna z uwagi na fakt uchylenia, na skutek skargi kasacyjnej Burmistrza S., wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 9 lipca 2009 r., sygn. akt II SA/Bk 177/09 i zasądzenia na rzecz Burmistrza S. od skarżącego kwoty 280 zł tytułu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Nadto podał, że orzeczeniem Sądu Okręgowego w B. z dnia [...] kwietnia 2010 r., sygn. akt [...] zasądzono na rzecz skarżącego kwotę [...] zł, przy jednoczesnym obciążeniu go kosztami postępowania w kwocie po [...] zł., na rzecz Skarbu Państwa - Starosty S. i Gminy S. Zarzucił także pominiecie przez Sąd, jego zdaniem istotnej okoliczności, a mianowicie wszczęcia na wniosek Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w S. postępowania egzekucyjnego przeciwko skarżącemu o kwotę [...] zł. tytułem zwrotu kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 9 czerwca 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych w zakresie całkowitym lub częściowe zwolnienie z kosztów sądowych. W uzasadnieniu stwierdził, że sytuacja skarżącego nie daje podstaw, aby uznać, że nie jest on w stanie ponieść kosztów ustanowienia adwokata bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Strona wnioskująca wskazała w złożonym oświadczeniu, że uzyskuje dochód miesięczny w kwocie [...] zł z tytułu pobieranej renty inwalidzkiej oraz [...] zł ze sprzedaży mleka oraz w 2009 r. uzyskał dochód ewidencyjny w kwocie [...] zł, przy wydatkach wynoszących [...] (co potwierdza bilans ewidencyjny). Sąd wskazał, że skarżący posiada majątek w postaci domu o powierzchni [...] m2, a także nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha oraz las o powierzchni [...] ha, maszyny rolnicze w łącznej ilości [...] sztuk o łącznej wartości [...] złotych. J. B. uzyskuje z gospodarstwa dochód wysokości [...] zł. nadto otrzymuje dopłaty unijne w wysokości [...] zł. rocznie. Sąd uznał, że ww. środki finansowe nie pozwalają zaliczyć go do kręgu osób ubogich, będących w trudnej sytuacji materialnej. Ponadto podkreślił, że skarżący powinien traktować koszty sądowe równorzędnie z innymi istotnymi wydatkami. Tym samym w niniejszej sprawie nie zachodziły podstawy do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Następnie, po rozpoznaniu zażalenia na powyższe postanowienie, Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 20 lipca 2010 r., sygn. akt I OZ 540/10 uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał wniosek o przyznanie prawa pomocy z dnia 4 marca 2010 r. do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. W uzasadnieniu postanowienia Sąd drugiej instancji wskazał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznał przedmiotowy wniosek o przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie, tj. obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu, co wykroczyło poza żądania wnioskodawcy - bowiem skarżący wnosił jedynie o zwolnienie z kosztów sądowych. Zarzucił ponadto, że Sąd nie ustalił, jaką kwotą faktycznie dysponuje miesięcznie skarżący oraz jakie ponosi wydatki. Nie sprawdził także, czy i o ile zmienił się stan majątkowy skarżącego po wydaniu przez ten Sąd postanowienia z dnia 7 października 2009 r. Dodał, że Sąd powinien wziąć pod uwagę także okoliczność jakie koszty postępowania obciążają skarżącego na obecnym etapie. Zarządzeniem z dnia 5 sierpnia 2009 r. Sąd wystąpił do skarżącego o złożenie dodatkowych dokumentów, celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca złożył wyjaśnienie odnośnie ponoszonych wydatków i dochodów oraz załączył wyciąg z rachunku bankowego, faktury za energię elektryczną na łączna kwotę [...] zł, faktury za wodę [...] zł i [...] zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej Ppsa - przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W myśl art. 245 § 1-3 powołanej ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 powołanej ustawy warunkiem przyznania osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym jest wykazanie przez tą osobę, że nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przyznanie zaś takiej osobie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ustawy). Na zasadzie art. 165 powołanej ustawy Postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Instytucja prawa pomocy przewidziana w przepisach stanowi pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną faktycznie nie są w stanie uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Ubiegający się o taką pomoc powinien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Natomiast – zdaniem Sądu - w przypadku skarżącego taka sytuacja nie ma miejsca. Na wstępie należy wskazać, że na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego skarżącego mogą obciążyć opłaty sądowe w postaci opłat kancelaryjnych (m. in. opłata za wydanie kopii, czy odpisu dokumentu z akt sprawy – odpowiednio 2 lub 10 zł za każdą stronę dokumentu). Skarżący uiścił w niniejszej sprawie wpis sądowy (k.46), wpis od skargi kasacyjnej (k. 145), opłatę kancelaryjną od wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku (k. 146). Sąd zauważa, że postanowieniem z dnia 7 października 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny prawomocnie odmówił J. B. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, konstatując, że po dokonaniu oceny sytuacji majątkowej strony przez pryzmat wysokości ponoszonych opłat sądowych Sąd uznał, że skarżący jest w stanie ponieść koszty sądowe bez uszczerbku dla swojego utrzymania. W złożonym po raz wtóry wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 4 marca 2010 r., który aktualnie jest rozpatrywany, skarżący wskazał, że z uwagi na pobyt na [...] w dniach od [...] lutego 2006 r. do [...] marca 2007 r. nie wykonał on zaplanowanych prac i napraw w gospodarstwie oraz musiał ponieść zwiększone wydatki na działania doraźne, m.in. zakup plandek do przykrycia plonów. Na jego sytuację finansową wpływa spadek cen zbóż, który uniemożliwiał uzyskanie dochodu ze sprzedaży plonów po kosztach ich wytworzenia. Ponadto wskazał, że posiada dom o powierzchni [...] m2, gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha, przy czym [...] ha dzierżawi od Gminy S., las o powierzchni [...] ha oraz maszyny rolnicze o wartości [...] tys. złotych. Wskazał ponadto, że z posiadanego bilansu za 2009 r. wynika, że uzyskał dochód ewidencyjny w kwocie [...] zł przy wydatkach wynoszących [...],. Ponadto otrzymuje rentę inwalidzką w wysokości [...] zł i dochód ze sprzedaży mleka [...] zł. Zostały mu przyznane dopłaty bezpośrednie ONW [...] zł. Dodał, że notorycznie są na nim wymuszane obowiązki pokrycia kosztów sądowych. W złożonym sprzeciwie J. B. stwierdził, że jego sytuację finansową pogorszyły kwoty należne tytułem zwrotu kosztów sądowych zasądzonych wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego 7 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1679/09 i uchylenia wyroku Sądu Rejonowego w S., sygn. akt [...], którym zasądzono na rzecz skarżącego kwotę [...] zł, przy jednoczesnym obciążeniu kosztami postępowania apelacyjnego w kwocie [...] zł. Zapłata kosztów sądowych bezpośrednio doprowadza do utraty podstawowego środka produkcji, tj [...], który wymaga remontu. Uzupełniając złożoną do wniosku dokumentację w nadesłanym do sądu piśmie z dnia 26 sierpnia 2010 r. wskazał, że znajdujące się na jego koncie środki (z załączonego wyciągu bankowego wynika że jest to kwota [...]) przeznaczone są na opisane naprawy maszyn rolniczych. Dodał, że wydatki stałe gospodarstwa, które musi ponieść do końca bieżącego roku to ok. [...] zł, natomiast koszty wynikające z prowadzonych innych spraw sądowych w tym ustanowionych pełnomocników [...] zł. Skarżący stwierdził, że ponosi następujące wydatki na energię elektryczną w wysokości [...] zł, wodę [...] zł kwartalnie oraz [...] złotych miesięcznie na żywność, telefon komórkowy - [...] zł i gaz z butli - [...] zł. Podniósł ponadto, że dopłat unijnych za 2010 r. w przyznanej mu wysokości [...] zł dotąd nie otrzymał, natomiast poniósł koszty sądowe w wysokości [...] zł oraz zwrócił zasądzone koszty pełnomocników strony przeciwnej [...] zł. Dokonując oceny sytuacji majątkowej strony przez pryzmat wysokości ponoszonych opłat sądowych Sąd uznał, że skarżący jest w stanie ponieść koszty sądowe bez uszczerbku dla swojego utrzymania. W sytuacji skarżącego nie zaszły zmiany, które spowodowałyby znacząca zmianę w jego sytuacji. Podobnie jak wcześniejszy wniosek o przyznanie prawa pomocy, także obecny nie mógł zatem zostać uwzględniony. Skarżący utrzymuje się z gospodarstwa rolnego, które nie stanowi jego główne źródło utrzymania. Z uwagi na specyfikę osiąganych dochodów z gospodarstwa rolnego (sezonowość produkcji rolnej), ocena sytuacji materialnej skarżącego jest trudniejsza niż w przypadku osób osiągających stałe wynagrodzenie. Należy jednak zauważyć, że pomocne w ustaleniu sytuacji majątkowej skarżącego mogą być publikowane dane o wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym z 1 ha przeliczeniowego. Coroczne dane w tym zakresie są publikowane przez Prezesa GUS. Z aktualnego obwieszczenia z dnia 23 września 2009 r. w sprawie przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym z 1 ha przeliczeniowego w 2008 r. (M. P. z 2009 r., Nr 62, poz. 829) wynika, że dochód ten wyniósł 2.056 zł. Po przemnożeniu powyższej kwoty przez ilość hektarów przeliczeniowych użytków rolnych gospodarstwa skarżącego ([...] ha – jak podaje skarżący w piśmie nadesłanym do sądu w dniu 4 sierpnia 2009 r.) kwota dochodu z gospodarstwa skarżącego, zgodnie z tym przelicznikiem wynosi [...] zł. W przeliczeniu miesięcznym stanowi zatem kwotę [...] zł. Ponadto z załączonych oświadczeń wynika, że skarżący otrzymuje rentę ([...] zł) oraz miesięcznie uzyskuje dochód ze sprzedaży mleka ([...] zł). Sąd przyjął, że J. B. ponosi zadeklarowane przez niego koszty utrzymania obejmujące zapłatę na energię elektryczną w wysokości [...] zł, za wodę [...] zł miesięcznie oraz wydatki na ok. [...] zł na żywność odzież środki higieny, gaz z butli [...] zł oraz telefon [...] zł. Zatem kwota zadeklarowanych przez skarżącego niezbędnych wydatków daje kwotę [...] zł. Odnośnie innych kosztów wskazanych przez skazanego Sąd uznał, iż nie są one niezbędne. Należy także zauważyć, że zgodnie z nadesłanym wyciągiem z konta bankowego w posiadaniu skarżącego znajduje się ponad [...] zł, co prawda jak twierdzi skarżący kwoty te przeznaczone są na remont silnika. Jednakże Sąd uznał, że przyszłe koszty napraw maszyn, jako środków produkcji nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami sądowymi - zwłaszcza w sytuacji, kiedy koszty, które na obecnym etapie postępowania mogą wynieść 2 lub 10 zł za każdą stronę dokumentu – za wydanie odpisu lub kserokopii z dokumentu. Sąd nie mógł wziąć także pod uwagę (jak określił to skarżący) strat wywołanych orzeczeniami innych sądów (często jeszcze jak sam wskazuje wnioskodawca nieprawomocnych): po pierwsze z uwagi na to, że nie są to w części zobowiązania niewymagalne, po drugie, skarżący winien liczyć się z niekorzystnymi dla siebie orzeczeniami sądów, a przez to koniecznością ich zapłaty już w chwili rozpoczęcia dochodzenia swoich praw w sądzie Powinien zatem zabezpieczyć środki niezbędne na ten cel. Ponadto przyszłe, ewentualne wydatki nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami obecnie prowadzonego procesu. Wnioskodawca posiada zatem znaczny majątek dom, gospodarstwo rolne (ok. [...] ha), maszyny rolnicze, którymi może rozporządzić w taki sposób, aby uzyskać niezbędne środki, np. poprzez prowadzenie gospodarki leśnej. Na uwagę zasługuje także okoliczność, że skarżący uzyska z dopłat bezpośrednich kwotę ok. [...] zł, co oznacza, iż dysponuje on środkami finansowymi, które pozwalają mu na opłacenie kosztów procesu na obecnym jego etapie – bez ryzyka uszczerbku dla koniecznego utrzymania, a ich uiszczenie nie stanowi zagrożenia dla jego ekonomicznej egzystencji. Sąd zauważa także, że okoliczności powołane przez skarżącego we wniosku z dnia 4 marca 2010 r. o przyznanie prawa pomocy, nie dają podstaw do przyjęcia, iż wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Podkreślić przy tym należy, że chociaż przepisy powołanej ustawy dopuszczają możliwość wielokrotnego składania wniosku o przyznanie prawa pomocy, dla zmiany stanowiska Sądu konieczna jest jednak zmiana okoliczności, na podstawie których odmówiono uprzednio przyznania przedmiotowego prawa, a to w niniejszej sprawie nie wystąpiło. Sąd, rozpoznając ponowny wniosek ocenia, czy nastąpiła zmiana okoliczności i czy zaistniały przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 powołanej ustawy. Bez zmiany okoliczności brak jest jednakże podstaw do jakiejkolwiek modyfikacji wcześniej wydanego postanowienia. Od dnia uprawomocnienia się postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 października 2009 r. (które uzyskało walor prawomocności w dniu 20 października 2009 r.) do dnia wydania przedmiotowego postanowienia sytuacja osobista i majątkowa wnioskodawcy nie uległa takiemu pogorszeniu, które ewentualnie mogłoby skutkować przyznaniem mu prawa pomocy. Reasumując poniesione dotychczas przez skarżącego koszty niniejszego postępowania, przy ewentualnej, przeszłej konieczności zapłaty kosztów (w wysokości 2 lub 10 zł za stronę dokumentu), a także brak zmiany sytuacji majątkowej skarżącego, o której mowa w art. 165 ppsa. prowadzi do wniosku iż skarżący jest w stanie ponieść koszty sądowe na obecnym etapie postępowania. Sąd nie mógł zatem uznać, że sytuacja materialna J. B. uniemożliwia opłacenie ewentualnych przyszłych kosztów sądowych na obecnym etapie postępowania. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji.