II SA/Wa 1037/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa (spr.), Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, Asesor WSA Mateusz Rogala, , Protokolant referent Marta Stec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 marca 2025 r. sprawy ze skargi małoletniego M. W. - reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego A. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę I. Stan sprawy przedstawia się następująco: 1. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej "Prezesem ZUS") decyzją z [...] kwietnia 2024r., po rozpatrzeniu wniosku z [...] grudnia 2023r., odmówił przyznania M. W. (zwany dalej "Skarżącym"), reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową A. S., renty rodzinnej w drodze wyjątku. W podstawie prawnej powołano art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023r., poz. 1251 ze zm., zwana dalej: "u.e.r.FUS"). Prezes ZUS w uzasadnieniu wyjaśnił, że zgodnie z art. 83 u.e.r.FUS świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Warunki te muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie ww. warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS wyjaśnił ponadto, że ojciec Skarżącego na przestrzeni 33 lat życia udokumentował jedynie 2 lata, 6 miesięcy i 10 dni łącznych okresów składkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy ojciec Skarżącego zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentował jedynie 2 lata, 4 miesiące i 7 dni okresów składkowych. W latach 2010-2013, 2013-2018, 2018-2021 wystąpiły przerwy w zatrudnieniu lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W związku z tym, w ocenie Prezesa ZUS nie spełniono szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w ww. przerwach - wobec ojca Skarżącego - nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tych okresach, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia. Prezes ZUS nie znalazł zatem podstaw do przyznania małoletniemu Skarżącemu renty rodzinnej na mocy art. 83 ust. u.e.r.FUS. 2. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Skarżący, reprezentowany przez adwokata, wniósł o uchylenie ww. decyzji Prezesa ZUS i zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania sądowego z kosztami zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, zarzucając naruszenie: a) art. 7 k.p.a - przez niepodjęcie kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy z pominięciem słusznego interesu społecznego i interesu obywateli; b) art. 77 § 1 i 2 k.p.a. - przez niewyczerpujące rozpatrzenie całego materiału dowodowego; c) art. 80 k.p.a. - przez dokonywanie oceny nie na podstawie całokształtu materiału dowodowego, a jedynie na jego wybranych elementach; d) art. 107 § 3 k.p.a. - przez niejasne i niewystarczające wskazanie faktów, które organy uznały za nieudowodnione, dowodów na których się oparły oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówiły wiarygodności, polegające w szczególności na niedaniu wiary części dowodów i dokumentów zgromadzonych w sprawie, niewłaściwej, nielogicznej ocenie dowodów w postaci dokumentów złożonych do sprawy i niewłaściwej oceny sytuacji małoletniego, w tym w szczególności nieustalenie, od kiedy u Ojca Skarżącego występowała całkowita niezdolność do pracy, czy mógł wcześniej w związku z chorobą serca, podejmować pracę; e) art. 83 u.e.r.FUS - przez jego niewłaściwe zastosowanie. Skarżący w uzasadnieniu skargi wskazał, że w sprawie zaszły ustawowe przesłanki przyznania renty w drodze wyjątku, opisane w art. 83 u.e.r.FUS. Prezes ZUS odmówił przyznania renty w trybie zwykłym - decyzją z [...] sierpnia 2023r. Sytuacja materialna małoletniego Skarżącego jest trudna. Matka podejmuje pracę na umowę zlecenie, z której wynagrodzenie wynosi ok. 920 zł miesięcznie. Skarżący posiada przyrodnie rodzeństwo, na które matka Skarżącego otrzymuje alimenty w wysokości 500 zł i dodatek mieszkaniowy (600 zł). Dochód rodziny wynosi ok. 2100 zł miesięcznie i kwota ta jest niewystarczająca do zaspokojenia potrzeb rodziny, a przede wszystkim Skarżącego. Po podliczeniu miesięcznych opłat koszty utrzymania rodziny zamykają się w 4300 zł miesięcznie, co przewyższa dochód, jaki uzyskuje rodzina Skarżącego. Ojciec Skarżącego zmarł w wieku 33 lat, na niewykrytą wcześniej wadę serca. Przed śmiercią prowadził dobrze prosperująca firmę, co pozwalało na wywiązywanie się z alimentów na Skarżącego. Pomagał także w opiece nad Skarżącym, co odciążało matkę Skarżącego i kształtowało więź Skarżącego z ojcem. Ww. okoliczności wskazują na istnienie warunków określonych w art. 83 u.e.r.FUS. W judykaturze przyjmuje się, że śmierć ubezpieczonego w młodym wieku, np. tuż po osiągnięciu 30 roku życia, ale przed uzyskaniem 5-letniego stażu ubezpieczeniowego – jest traktowana jako okoliczność do przyznania renty rodzinnej, bo gdyby kalectwo lub śmierć nastąpiło w późniejszym czasie to zmarły zdążyłby nabyć 5-letni okres ubezpieczenia. W związku z tym śmierć i kalectwo są ważnymi okolicznościami, które przeszkodziły w spełnieniu przez ubezpieczonego warunku stażu ubezpieczeniowego. Prezes ZUS pomija te okoliczność, mimo że jednoznacznie wskazują na przyznanie Skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku. Dodatkowo Skarżący, wskazał na uznaniowość art. 83 u.e.r.FUS i zbyt rygorystyczne podejście organu do okresów składkowych wypracowanych przez ojca Skarżącego oraz pominięcie przez Prezesa ZUS orzeczenia lekarza orzecznika ZUS o niezdolności do pracy ojca Skarżącego na dzień śmierci, z uwagi na niewykrytą wcześniej chorobę serca, która mogła rzutować na możność podejmowania pracy przez zmarłego Ojca Skarżącego. Zbyt rygorystyczne podejście organu do materiału dowodowego zebranego w sprawie, niezgodne z art. 7 k.p.a. spowodowało brak podjęcia kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, z pominięciem słusznego interesu społecznego i interesu Skarżącego. 3. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonym orzeczeniu. II. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: 1. Skarga podlegała oddaleniu. 2. Sąd administracyjny, stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2023r., poz. 2492 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024r., poz. 935, ze zm., zwana dalej "P.p.s.a.") sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Możliwe jest zatem wyeliminowanie przez Sąd z obrotu prawnego aktu wydanego przez organ administracji publicznej (np. decyzji), po stwierdzeniu, że narusza ona bądź przepis prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepis postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepis prawa dający podstawę do wznowienia postępowania, lub po ustaleniu, że decyzja organu dotknięta jest wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a)-c), pkt 2 P.p.s.a.). Sąd administracyjny innymi słowy, kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Sąd, stosownie do art. 151 P.p.s.a., w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. 3. Sąd administracyjny nie orzeka zatem co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, stanowiącego przedmiot postępowania administracyjnego. Sąd ocenia czy wydane przez Prezesa ZUS w okolicznościach faktycznych sprawy decyzje spełniały wymagania zarówno zawarte w art. 83 u.e.r.FUS, jak również czy sprostały wymogom wyrażonym m.in. w art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Zgodnie z brzmieniem art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle u.e.r.FUS, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z art. 83 u.e.r.FUS nie mają charakteru roszczeniowego i są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 u.e.r.FUS), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś u.e.r.FUS pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści art. 83 u.e.r.FUS wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. U.e.r.FUS uzależnia przyznanie ww. świadczenia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. 4. Sąd, mając powyższe na względzie, wskazuje, że Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie naruszył żadnego z ww. przepisów prawa materialnego, ani wskazanych, jako naruszone w skardze, przepisów prawa procesowego. Po pierwsze należy wskazać, że Prezes ZUS dokonał prawidłowej wykładni art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS oraz dostatecznie i w pełni wyjaśnił stan faktyczny sprawy, mając na względzie zasadę prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. Wyrażonych w zaskarżonej decyzji ocen dokonano na podstawie całokształtu materiału dowodowego, a nie tak jak wskazano w skardze, jedynie na podstawie wybranych elementów, na co wskazuje treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji, sporządzonego zgodnie z wymogami przewidzianym w art. 107 § 3 k.p.a. Również akta administracyjne sprawy wskazują, że materiał dowodowy zebrano w sposób wyczerpujący. W aktach tych znajduje się zarówno orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] marca 2024r., wydane wobec zmarłego [...] lipca 2023r. ojca Skarżącego, jak również decyzja ZUS z [...] sierpnia 2023r., odmawiająca Skarżącemu przyznania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika ponadto, na co prawidłowo zwrócono uwagę w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że ojciec Skarżącego do ukończenia 33 lat życia nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Wydanie orzeczeniem przez lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy w chwili śmierci ojca Skarżącego ([...] lipca 2023r.) nie oznacza, że ojciec Skarżącego nie mógł podejmować zatrudnienia w okresach, poprzedzających wystąpienie całkowitej niezdolności do pracy, które zostały wskazane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Warto też podkreślić, że w myśl art. 14 ust. 1 u.e.r.FUS oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz daty powstania niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Zgodnie z art. 14 ust. 3 u.e.r.FUS podstawą do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej ZUS. Prezes ZUS - zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych - związany jest orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS, przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (wyrok WSA w Warszawie z 9 października 2009r. sygn. akt II SA/Wa 1079/09, dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Tym samym Prezes ZUS miał obowiązek uwzględnić znajdujące się w aktach sprawy orzeczenie lekarza orzecznika, w którym uznano Skarżącego za osobę niezdolną do pracy w ściśle określonej dacie – w chwili śmierci. W związku z tym Prezes ZUS prawidłowo przyjął, że w odniesieniu do ojca Skarżącego nie zachodziła przed tą datą przesłanka braku możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Skoro bowiem ojciec Skarżącego przed wystąpieniem w dniu śmierci trwałej niezdolności do pracy, nie spełniał warunków wymaganych do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, zarówno z uwagi na wiek, jak i stan zdrowia, to trafnie Prezes ZUS przyjął, że po stronie ojca Skarżącego nie zachodziły obiektywne przeszkody w podjęciu zatrudnienia w latach 2010-2013, 2013-2018, 2018-2021, kiedy wystąpiły przerwy w zatrudnieniu lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontytuowaniu ubezpieczenie. Trafna była również w okolicznościach faktycznych sprawy konstatacja Prezesa ZUS, że sytuacja materialna – podlegająca ocenie w trybie art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS nie stanowi jedynego i przesądzającego kryterium do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Sąd, reasumując stwierdza, że wbrew stanowisku prezentowanemu w skardze, Prezes ZUS w toku postępowania wszczętego wnioskiem Skarżącego o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku uwzględnił przepisy u.e.r.FUS, które miały zastosowanie w stanie faktycznym i prawnym sprawy, bez naruszania art. 32 Konstytucji RP. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest czytelne i wskazuje na prawidłowe rozpatrzenie sprawy., 6. Sąd, z tych względów, na podstawie art. 151 P.p.s.a., orzekł, jak w sentencji wyroku.