II SA/Wa 1046/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Fronczyk (spr.), Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Sędzia WSA Ewa Pisula – Dąbrowska, Protokolant Łukasz Mazur, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 kwietnia 2010 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) oddala skargę; 2) przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata K. P. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o należny podatek od towarów i usług w wysokości 52,80 zł (pięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy), tytułem nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2009 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku K. K. z dnia [...] grudnia 2005 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił wnioskodawczyni przyznania emerytury w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes ZUS wskazał, iż z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że K. K. ma 56 lat, zatem nie osiągnęła ona wieku emerytalnego, wynoszącego dla kobiet 60 lat, jak również nie została wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Organ dodał, iż wprawdzie przy rozpatrywaniu uprawnień do emerytury ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawczyni, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przyznania świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2009 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy K. K. podniosła, że nie zgadza się z treścią decyzji, ponieważ jest całkowicie niezdolna do pracy, zaś jej sytuacja bytowa jest bardzo trudna. Decyzją z dnia [...] maja 2009 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie, nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku. W uzasadnieniu podkreślił, że wnioskodawca winien spełniać łącznie wszystkie warunki wynikające z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w tym zostać uznanym za całkowicie niezdolnego do pracy. K. K. legitymuje się natomiast orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2006 r., z którego wynika, iż nie jest ona niezdolna do pracy, co wyklucza tym samym możliwość przyznania jej wnioskowanego świadczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie K. K. wyraziła swoje niezadowolenie z powyższej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ponownie wskazując na trudną sytuację zdrowotną i materialną. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko prezentowane w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z brzmieniem art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia, odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu, przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści omawianego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł być zastosowany. Przepis ten łączy bowiem niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z całkowitą niezdolnością do pracy bądź wiekiem. Obu warunków K. K. nie spełnia. Z treści orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2006 r., na którym oparł się organ wydając zaskarżoną decyzję, wynika, że skarżąca nie jest całkowicie niezdolna do pracy. Natomiast wiek, jako przesłanka niemożności podjęcia pracy, w rozumieniu przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, oznacza wiek poniżej 18 lat albo wiek emerytalny. Należy stwierdzić, że skarżąca – urodzona w dniu [...] 1952 r. – nie osiągnęła jeszcze wieku emerytalnego. Prezes ZUS, na podstawie art. 14 ust. 3 powołanej ustawy, jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS. Sąd również nie ma uprawnień do badania takich orzeczeń oraz możliwości kierowania ubezpieczonych na badania lekarskie. Rola Sądu sprowadza się jedynie do oceny legalności decyzji administracyjnych Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. To wyłącznie skarżąca może w każdym czasie, w sytuacji pogarszającego się stanu zdrowia, wnosić do ZUS o ponowne przeprowadzenie badań, w celu stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy. Należy jednak zaznaczyć, iż również z załączonego przez skarżącą do akt sprawy orzeczenia komisji lekarskiej ZUS nr [...] z dnia [...] października 2009 r., a więc wydanego już po wydaniu zaskarżonej decyzji, wynika, że nie jest ona całkowicie niezdolna do pracy. Brak spełnienia przez skarżącą przesłanki niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, wyłącza – w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy – możliwość przyznania jej jakiegokolwiek świadczenia w drodze wyjątku. Okoliczność ta przesądza też o treści rozstrzygnięcia, bez potrzeby ustosunkowywania się do pozostałych warunków. Należy tylko dodać, że sama trudna sytuacja materialna wnioskodawczyni nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego od istnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie z art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie nawet, gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej. Jakkolwiek uznaniowość w tego typu sprawach nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie stwierdził przekroczenia granic uznania administracyjnego. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku. O wynagrodzeniu z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej z urzędu, Sąd orzekł na podstawie art. 250 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).