II SA/Wa 1057/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Sędzia WSA – Adam Lipiński Sędzia WSA – Anna Mierzejewska Protokolant – specjalista Elwira Sipak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 października 2014 r. sprawy ze skargi małoletnich B., O. i I. S. – reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego ojca B. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2014 r. nr [...], działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku B. S. – przedstawiciela ustawowego B. S. (ur. [...] października 1997 r.), O. S. (ur. [...] października 2007 r.) i I. S. (ur. [...] października 2007 r.), odmówił przyznania dla wymienionych dzieci renty rodzinnej w drodze wyjątku po ich zmarłej w dniu [...] listopada 2012 r. matce A. S. (ur. [...] kwietnia 1975 r. ). W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, zaś renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie jak wynika z dokumentacji rentowej, matka dzieci udowodniła 5 lat, 1 miesiąc i 28 dni okresów składkowych oraz 1 rok, 8 miesięcy i 20 dni okresów nieskładkowych, zaś całkowicie niezdolna stała się w wieku 37 lat. Ponadto w 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i przed śmiercią, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, udokumentowano jedynie 20 dni tych okresów, przy czym okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych, zaś w latach 1993 – 1995, 2001 – 2005 i 2005 – 2007 wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz emerytalne i rentowe. Stąd też – w ocenie organu – nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające matce dzieci przezwyciężenie przeszkód w nabyciu uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych, bowiem w tym okresie nie orzeczono wobec niej całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody do podjęcia zatrudnienia. Dodano, że opieka nad dziećmi chociaż pożądana ze względów społecznych, nie stanowi szczególnej okoliczności, bowiem jest to życiowy wybór pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i poświęcenie się wychowywaniu dzieci, a kontynuowaniem zatrudnienia. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, lecz nie stanowi ona jedynego kryterium do przyznania świadczenia. We wniosku z dnia [...] marca 2014 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, przedstawiciel ustawowy małoletnich B. S. nie zgodził się z zaskarżoną decyzją i stwierdził, że przeszkody w zatrudnieniu istniały ze względu na skutek opieki nad dziećmi i miały one charakter społeczny. Ponadto razem z żoną mieszkali na wsi znacznie oddalonej od aglomeracji miejskiej i nie było możliwości zapewnienia dzieciom opieki, bowiem brak było przedszkola, punktów przedszkolnych i żłobków, a nie mieli nikogo z bliskich, kto mógłby się podjąć opieki nad dziećmi. Zatem nie był to życiowy wybór jej zmarłej żony, lecz konieczność, a ponadto w tym czasie istniał problem bezrobocia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] marca 2014 r. W uzasadnieniu – powołując się na argumenty w niej zawarte – podał, że uwzględniono 6 lat, 10 miesięcy i 18 dni okresów składkowych oraz nieskładkowych zmarłej w wieku [...] lat matki dzieci. Natomiast samo powoływanie się na bezrobocie, nie może stanowić usprawiedliwienia bezczynności zawodowej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżący B. S. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie jego dzieciom renty rodzinnej w drodze wyjątku oraz ewentualne zasądzenie kosztów postępowania zarzucając jej: – mające wpływ na wynik sprawy błędne ustalenie stanu faktycznego poprzez przyjęcie, że sytuacja rodzinna, osobista i materialna nie stanowi szczególnej okoliczności uzasadniającej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, – mające wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy poprzez dokonanie dowolne, a tym samym błędnej wykładni tego przepisu, – mające wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie słusznego interesu obywateli, tj. jego małoletnich dzieci. W uzasadnieniu podał, że przesłankę braku niezbędnych środków utrzymania, jak i szczególnych okoliczności należy traktować indywidualnie. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że w dacie urodzenia bliźniąt zmarła matka dzieci od 2 lat pozostawała poza jakimkolwiek ubezpieczeniem i fakt urodzenia dzieci na jej aktywność zawodową nie miał żadnego wpływu, ponieważ zrezygnowała z niej znacznie wcześniej, zaś organ nigdy nie kwestionował trudnej sytuacji majątkowej i bytowej dzieci. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Ponadto przyznanie spornego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek i w tej sytuacji brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Jako wyjątek od reguły regulacja ta ma charakter regulacji szczególnej. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. W rozpoznawanej sprawie natomiast – w ocenie Sądu w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku zmarłej matki dzieci nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełniła ona warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika bowiem, że A. S. na przestrzeni [...] lat życia udokumentowała łącznie 6 lat, 10 miesięcy i 18 dni okresów składkowych i nieskładkowych, przy czym okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Ponadto zarówno w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i w 10-leciu przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, zmarła matka dzieci udokumentowała jedynie 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Nie można też nie zauważyć, że jeszcze przed urodzeniem pierwszego dziecka, A. S. w latach 1993 – 1995 nie opłacała składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe, a z akt sprawy nie wynika, aby w tym okresie nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia lub na skutek innych przeszkód, które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Niezależnie od powyższego stwierdzić należy, że do takich zdarzeń nie należy, co do zasady, rezygnacja z zatrudnienia na rzecz wychowywania dzieci. Taka decyzja jest bowiem wyborem rodziców i nie jest okolicznością niezależną od ich woli, w związku z czym nie stanowi szczególnej okoliczności, o jakiej mowa w art. 83 ustawy. Skarżący stwierdził, że matka dzieci nie mogła wówczas pracować z uwagi na to, iż zajmowała się wychowywaniem dzieci, jednakże rezygnacja z zatrudnienia, by poświecić się wyłącznie obowiązkom rodzinnym była zatem jej wyborem. Dodać należy, że nie sposób się zgodzić z tą argumentacją skarżącego o niemożliwości podjęcia zatrudnienia przez matkę dzieci z uwagi na ich wychowanie również i dlatego, że po urodzeniu pierwszego dziecka, A. S. podejmowała zatrudnienie, a czym świadczą udowodnione okresy składkowe do dnia [...] października 2007 r., kiedy to urodzili się O. S. i I. S. Ponadto sama trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej. W pewnych sytuacjach okresy pozostawania bez pracy mogą być rozpatrywane w kategoriach okoliczności szczególnych, jednak nie oznacza to, że bezrobocie samo w sobie może być bez żadnych dalszych warunków uznane za okoliczność uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia. Wszak matka dzieci – a wynika to ze zgromadzonego materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie – nie wykazała się żadną szczególną aktywnością w jej poszukiwaniu. W świetle powyższych rozważań, z uwagi na to, że nie została spełniona zarówno przez zmarłą matkę dzieci przesłanka "szczególnych okoliczności" uzasadniających niespełnienie wymagań dających prawo do renty w trybie zwykłym, jak też przesłanka niemożności podjęcia przez nią pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, to są to okoliczności wystarczające i przesądzające o niemożności przyznania dzieciom skarżącego świadczenia w trybie wyjątku. Należy jednocześnie podkreślić, iż z uwagi na kumulatywny charakter przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy, już samo niespełnienie przesłanki "szczególnych okoliczności" wykluczało możliwość uwzględnienia przez organ wniosku skarżącego. Skarżący znajduje się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej, jednakże nie wystarcza to do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.