II SA/Wa 1060/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Sędziowie WSA Adam Lipiński, Olga Żurawska-Matusiak (spr.), Protokolant Referent stażysta Małgorzata Ciach, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 października 2013 r. sprawy ze skargi J. S. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego E.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] stycznia 2013 r.; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości; 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokat I. K. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Wnioskiem z [...] września 2012 r. E. K. zwróciła się do Prezesa Zakład Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie jej synowi J. S. – renty po zmarłym ojcu – M. S. – w drodze wyjątku. Decyzją z [...] stycznia 2013 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), Prezes ZUS odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji, odnosząc się do warunków określonych w ww. przepisie, które muszą być spełnione łącznie, podał, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. Wskazał, że w sprawie udokumentowano 2 lata, 4 miesiące i 3 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 25 lat. Zwrócił uwagę na występujące przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenie emerytalne i rentowe i podkreślił, że w przerwach tych wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. W tym czasie nie istniały zatem przeszkody w podjęciu zatrudnienia oraz objęcia ubezpieczeniem. Organ wskazał również, że wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny, nie wykazuje aby małoletnie dziecko pozostawało bez niezbędnych środków utrzymania. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy E. K. podkreśliła swoją bardzo złą sytuację materialną, gdyż dysponuje kwotą 647 zł miesięcznie, na którą składa się zasiłek rodzinny i zasiłek dla matki samotnie wychowującej dziecko. Wskazała, że od września 2005 r. jest osobą czynną zawodowo, od lipca 2007 r. zatrudnioną na umowę o pracę na czas nieokreślony, lecz aktualnie nie posiada innych dochodów, gdyż korzysta z urlopu wychowawczego. Podała również, że ojciec dziecka większość swojej pracy zawodowej wykonywał będąc zatrudnionym na umowę o dzieło, albowiem pracodawcy nie chcieli podpisywać innych umów. Decyzją z [...] kwietnia 2013 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie, uznając, że renta rodzinna w drodze wyjątku nie może być przyznana, ponieważ nie jest spełniony warunek braku niezbędnych środków utrzymania. Jako posiadane środki utrzymania organ wskazał pobierane zasiłki i dodatki rodzinne w łącznej kwocie 638 zł oraz wynagrodzenie matki E. K. z tytułu zatrudnienia w kwocie 6240 zł. Organ zważył, że przypadający na jednego członka 3 osobowej rodziny dochód w wysokości 2292,66 zł miesięcznie, przekracza kwotę najniższego świadczenia emerytalnego, co nie pozwala na uznanie, iż małoletni nie posiada niezbędnych środków utrzymania. W celu ustalenia tego kryterium należy bowiem posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2013 r. wynosi 831,15 zł. W tych okolicznościach organ nie znalazł uzasadnienia do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego J. S. W skardze na powyższą decyzję, która wpłynęła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, E. K. zarzuciła błędne określenie strony przez wskazanie E. K. jako strony w miejsce małoletniego J. S. oraz błędne ustalenie stanu faktycznego przez przyjęcie, że wynagrodzenie A. K. wynosi 6240 zł. Podniosła również, że organ nie powinien brać pod uwagę dochodów uzyskiwanych przez babkę J. S., gdyż nie prowadzi ona wspólnego gospodarstwa domowego z córką i wnukiem. Powyższa skarga została doprecyzowana przez profesjonalnego pełnomocnika, który w piśmie z 8 sierpnia 2013 r. zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów postępowania, skutkujące nieważnością decyzji, tj. art. 107 § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 k.p.a. w zw. z art. 30 k.p.a. poprzez skierowanie decyzji do osoby niebędącej stroną w sprawie, tj. do E. K., nie zaś do małoletniego J. S., reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego E. K. Na wypadek nieuwzględnienia zarzutu nieważności zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, 77 § 1, 80 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący pełnego materiału dowodowego, w szczególności zaniechanie przeprowadzenia dowodu z zaświadczenia [...] sp. z o.o. z [...] kwietnia 2012 r., potwierdzającego, że M. S. był w dniu zgonu zatrudniony na podstawie umowy o pracę na wymiarze 1 etatu, a w konsekwencji zaniechanie ustalenia, że nagły zgon ojca małoletniego J. S. nastąpił w czasie podlegania przez niego ubezpieczeniu, co stanowi okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nadto zarzucił naruszenie powyższych przepisów poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę dowodów, polegającą na wyprowadzeniu wniosków sprzecznych ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym poprzez uznanie, że dochody uzyskiwane przez babkę małoletniego – A. K., służą do zaspokojenia potrzeb materialnych E. K. i J. S. oraz poprzez uznanie przez organ, że miesięczny dochód brutto uzyskiwany przez A. K. wynosi 6240 zł, podczas gdy otrzymuje ona miesięcznie wynagrodzenie w wysokości 3120 zł. Mając na uwadze powyższe zarzuty pełnomocnik wnosił o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, a na wypadek nieuwzględnienia tego wniosku wnosił o uchylenie powyższych decyzji i zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez pełnomocnika z urzędu. W odpowiedzi na skargę organ, wnosząc o jej oddalenie, podtrzymał swoją dotychczasową argumentację. Podał, że przyjmując wyliczenia skarżącej odnośnie wysokości wynagrodzenia jej matki – 3120 zł brutto – na osobę w rodzinie przypada 1252 zł, którą to kwotę należy ocenić jako wystarczającą do zaspokojenia uzasadnionych potrzeb jej syna. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek nie w zakresie żądania stwierdzenia jej nieważności, a jedynie w zakresie wniosku o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej. Zgodnie z art. 28 k.p.a. stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy w skutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Uwzględniając okoliczności przedmiotowej sprawy i treść powyższego przepisu nie ulega wątpliwości, że to małoletni J. S. jest członkiem rodziny, który może ubiegać się o przyznanie po zmarłym ojcu renty rodzinnej w drodze wyjątku. To on jest stroną w postępowaniu zmierzającym do jej przyznania, działającą przez swoją matkę jak przedstawicielkę ustawową. Jak wskazuje się w piśmiennictwie skierowanie decyzji do osoby niebędącej stroną w sprawie stanowi wadliwość decyzji administracyjnej polegającą na rozstrzygnięciu decyzją sytuacji prawnej podmiotu, który w świetle przepisów prawa materialnego nie ma interesu prawnego w danej sprawie (por. B. Adamiak, Nieważność decyzji w ogólnym postępowaniu administracyjnym /w:/ Zagadnienia proceduralne w administracji, red. K. Podgórski, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego Nr 646, Katowice 1984, s. 65). Analiza obu wydanych w sprawie decyzji nie pozostawia wątpliwości, że organ rozpoznawał sprawę przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego J. S., a zatem to jego interesu prawnego dotyczyło postępowanie. Umieszczenie w nagłówku decyzji imienia i nazwiska matki małoletniego należy uznać za niezręczność stylistyczną, a nie za skierowanie decyzji do osoby niebędącej stroną w sprawie. Uwzględniając powyższe Sąd uznał, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi nieważność postępowania, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a. Rozpoznając ponownie sprawę organ powinien jednak wyeliminować powyższe uchybienie, określając jako stronę postępowania J. S. reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową - matkę E. K. Konstrukcja przepisu art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia brakuje w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 K.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 K.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie okoliczności sprawy. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Zaskarżona decyzja została podjęta przy błędnej ocenie stanu faktycznego oraz bez wyjaśnienia okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W rozpoznawanej sprawie organ, oceniając, iż nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania i na tej podstawie odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia, do posiadanych przez matkę małoletniego środków utrzymania zaliczył pobierane przez nią zasiłki i dodatki rodzinne oraz wynagrodzenie jej matki uzyskiwane z tytułu wynagrodzenia. Zsumowanie tych kwot doprowadziło organ do wniosku, że dochód przypadający na członka 3 osobowej rodziny przewyższa wysokość najniższej emerytury, co nie pozwala na uznanie, że małoletni nie posiada niezbędnych środków utrzymania. W ocenie Sądu takie wnioski są przedwczesne. W sprawie nie zostało wyjaśnione, w sposób niebudzący wątpliwości, czy E. K. prowadzi ze swoją matką wspólne gospodarstwo domowe, czy w zaistniałych okolicznościach faktycznych tworzy z matką rodzinę rozumianą jako najważniejsza i podstawowa grupa społeczna. Organ w tym zakresie nie przeprowadził żadnych dowodów. Nie wyjaśnił też dlaczego przyjął, że matka A. K. nie jest członkiem rodziny. Fakt wspólnego zamieszkiwania i pomocy finansowej świadczonej córce przez matkę w sytuacji, gdy ta nie ma środków do życia, nie przesądza o prowadzeniu wspólnego gospodarstwa. W sprawie należy wziąć pod uwagę, że E. K. jest osobą czynną zawodowo, zatrudnioną na umowę o pracę, a brak wynagrodzenia wiążę się z przebywaniem na urlopie wychowawczym. Na jej matce nie ciąży obowiązek alimentacyjny, a dobrowolna pomoc finansowa nie może być traktowana jako stały miesięczny dochód matki małoletniego. Zauważyć przy tym należy, że organ nie zbadał czy A. K. nie jest obowiązana do finansowego wsparcia swojej matki R. K., czy to z nią nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 2 lutego 1996 r. (II URN 56/95, Lex 24775) zamieszkiwanie z rodzicami dorosłych i pracujących dzieci wraz ze swoimi współmałżonkami nie może być automatycznie uznane za pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym. Sąd Najwyższy przyjął, że ocena, czy osoba "pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym" zależy od okoliczności konkretnego przypadku, przy czym sam fakt wspólnego zamieszkiwania nie może tu mieć decydującego znaczenia. Cechami charakterystycznymi dla prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego może być udział i wzajemna ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu, niezarobkowanie i pozostawanie w związku z tym na całkowitym lub częściowym utrzymaniu osoby, z którą się gospodarstwo domowe prowadzi, a wszystko to dodatkowo uzupełnione cechami stałości, które tego typu sytuację charakteryzują. Rozpoznając ponownie sprawę organ jest obowiązany poczynić szczegółowe ustalenia w powyższym zakresie odnoszące się do sytuacji osobistej i rodzinnej matki małoletniego J. S. i wyjaśnić kwestię pozostawania z matką A. K. we wspólnym gospodarstwie domowym. Tylko bowiem fakt niewątpliwego pozostawania E. K. wraz z synem we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z matką uprawniałby organ do uwzględniania dochodów wszystkich osób to gospodarstwo prowadzących. W sytuacji gdyby Prezes ZUS doszedł do przekonania, że omawiana przesłanka została w sprawie niniejszej spełniona, przy badaniu istnienia przesłanki szczególnych okoliczności wskutek, których nie zostały spełnione warunki ustawowe do uzyskania świadczenia, organ winien przeanalizować okoliczność nagłego zgonu 25-letniego M. S. w okresie pozostawania w zatrudnieniu na umowę o pracę. W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że nagły zgon osoby będącej w pełni sił, pozostającej w zatrudnieniu może zostać zakwalifikowany jako szczególna okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy (por. np. wyrok WSA w Warszawie z 6 marca 2013 r., II SA/Wa 2298/12, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl) Organ powinien zatem dokonać ustaleń co do przyczyn zgonu, czy zmarły był zatrudniony na umowę o pracę na czas nieokreślony i rozważyć czy w związku tym miałby możliwość wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Mając powyższe względy na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie w kwestii wykonalności decyzji zostało wydane w oparciu o art. 152 ww. ustawy. O przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej Sąd orzekł na zasadzie art. 250 ww. ustawy.