II SA/Wa 1077/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędziowie WSA Anna Mierzejewska, WSA Andrzej Kołodziej, Protokolant Mateusz Rogala, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 października 2009 r. sprawy ze skargi S. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2009 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku S. K. z dnia 9 lutego 2009 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, że ze zgromadzonej w aktach dokumentacji wynika, że na przestrzeni 55 lat życia skarżący posiada udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 20 lat, 10 miesięcy i 13 dni. Następnie Prezes ZUS zwrócił uwagę, że w latach 1977 – 1979 i 1990 – 1997 wystąpiły przerwy w wykonywaniu zatrudnienia i w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne, a z dniem 7 września 2004 r. skarżący zaprzestał wykonywania zatrudnienia. Natomiast całkowita niezdolność do pracy powstała w dniu 1 września 2008 r. Zestawiając powyższe okoliczności organ stwierdził, że w rozpoznanej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w ustalonych okresach przerw w ubezpieczeniu nie orzeczono wobec skarżącego całkowitej niezdolności do pracy. W wyniku rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes ZUS decyzją z dnia [...] maja 2009 r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze. zm.), utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] marca 2009 r. Analizując przebieg ubezpieczenia skarżącego Prezes ZUS podał, że w okresach: od 21.04.1977 r. do 13.02.1979 r. oraz od 11.10.1990 r. do 14.08.1997 r., czyli łącznie przez ponad 8 lat skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi przez co nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Jednocześnie organ zaznaczył, że w okresie 4 lat, które upłynęły od czasu ustania ostatniego okresu składkowego (wrzesień 2004 r.) do czasu ustalenia u skarżącego całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji nie został udowodniony jakikolwiek okres ubezpieczenia, a także i ten fakt miał niewątpliwy wpływ na brak możliwości nabycia uprawnień w trybie zwykłym. Zdaniem organu, niespełnienie przez skarżącego warunków do nabycia świadczenia na zasadach ogólnych nie było zatem wywołane zdarzeniem o charakterze szczególnym bowiem całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona, orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 25 listopada 2008 r., dopiero od 1 września 2008 r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie S. K. powołał się na trudną sytuację materialną oraz niemożność podjęcia pracy z uwagi na orzeczoną niezdolność do pracy. Wskazał też, że, w jego ocenie, są to wystarczające przesłanki do przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku i to tym bardziej, że przez wiele lat opłacał składki. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc, Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W niniejszej sprawie, Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, bowiem organ nie wyjaśnił okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy z punku widzenia przesłanek z art. 83 ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jak bowiem wynika ze znajdującego się w aktach postępowania administracyjnego uzasadnienia orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 25 listopada 2008 r. skarżący był w 2006 r. hospitalizowany na oddziale psychiatrycznym i korzystał z pomocy psychologa. Ponadto, we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku skarżący podał, że przyjmuje leki przepisane przez lekarza psychiatrę, stale odczuwa stany lękowe, a następnie, we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, podniósł, że już w dniu przyznania mu statusu bezrobotnego (7 września 2004 r.) był osoba chorą. Wprawdzie stosownie do art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS orzeczenie lekarza orzecznika stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, ale nadzór nad wykonywaniem orzeczenia o niezdolności do pracy sprawuje Prezes Zakładu zgodnie z art.14 ust. 4 tejże ustawy. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika, aby wskazane okoliczności były przez organ zbadane i ocenione pod kątem spełniania przez skarżącego szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Prezes ZUS pominął podnoszoną przez skarżącego okoliczność, iż jego choroba rozwijała się wcześniej niż wynika to z ustalonej na dzień 1 września 2008 r. daty powstania całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie zawarto żadnego odniesienia do choroby skarżącego i jej specyfiki, a także nie ustosunkowano się do przytoczonej treści dokumentacji medycznej. W ocenie Sądu, nie można interpretować art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, gdy ta całkowita niezdolność do pracy jest wynikiem choroby psychicznej. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej mogą być usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok NSA z dnia 24 marca 2003r. sygn. akt II SA 3594/02, Lex nr 142369). Organ nie wziął pod uwagę opisanych wyżej okoliczności, jako ewentualnego usprawiedliwienia powstałych przerw w przeszło dwudziestoletnim okresie ubezpieczenia skarżącego. W tej sytuacji stwierdzić należy, że w sprawie nie została wszechstronnie wyjaśniona możliwość zaistnienia szczególnej okoliczności - w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach - tj. wystąpienie zdarzenia lub stanu wyłączającego aktywność zawodową skarżącego z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków, nawet przy dołożeniu przez osobę zainteresowaną największego wysiłku. Z orzeczenia lekarskiego będącego podstawą decyzji Prezesa Zakładu nie wynika bowiem, aby schorzenie powstało nagle od wskazanej daty. W konsekwencji, zdaniem Sądu, organ nie wyjaśnił, czy nienabycie przez S. K. uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie, nastąpiło na skutek szczególnych okoliczności. Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powinien w sposób wyczerpujący zebrać, a następnie wnikliwie rozpatrzyć materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, z uwzględnieniem poczynionych przez Sąd uwag. W szczególności konieczne będzie ustalenie czy wnioskodawca w okresie poprzedzającym datę stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy przez lekarza orzecznika ZUS, tj. 1 września 2008 r., był w stanie podejmować pełną aktywność zawodową w związku z rozwijającą się chorobą psychiczną. Na konieczność takich ustaleń wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 25 stycznia 2006 r. sygn. akt I OSK 1139/05 wydanym na tle zbliżonego stanu faktycznego. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł, jak w sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.