II SA/Wa 1087/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędzia WSA Danuta Kania, Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 11 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi K. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] kwietnia 2024 r. nr [...], na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251, z późn. zm.); powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS, odmówił K. G. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce R. G.. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności zatem bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy – członka rodziny po osobie zmarłej. Podkreślił, że w odniesieniu do renty rodzinnej w drodze wyjątku stosuje się odpowiednie przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a w szczególności art. 68 zgodnie, z którym renta rodzinna przysługuje dzieciom na czas trwania nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 roku życia. Renta rodzinna przysługuje również dzieciom bez względu na wiek, które stały się całkowicie zdolne do pracy w wieku przed ukończeniem 16 lat życia lub przed ukończeniem nauki szkole przed osiągnięciem 25 lat życia. Organ stwierdził, że w przedmiotowej sprawie taka sytuacja nie występuje, gdyż orzeczeniem komisji lekarskiej z [...] grudnia 2023 r. wnioskodawca został uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy od 20 września 2018 r., tj. w wieku 32 lat, a zatem całkowita niezdolność do pracy nie powstała w wymienionych okresach. Niemożność podjęcia przez wnioskodawcę zatrudnienia ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy, nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym. Organ podał także, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie K. G. zakwestionował decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] kwietnia 2024 r. uznając ją za krzywdzącą i wniósł o jej uchylnie. Skarżący wskazał, że z zaskarżonego rozstrzygnięcia wynika, że jedyną przeszkodą do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku jest fakt, iż orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z [...] grudnia 2023 r. został uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy od [...] września 2018 r., tj. w wieku 32 lat, a zatem całkowita niezdolność do pracy nie powstała w wieku przed ukończeniem 16 lat lub przed ukończeniem nauki w szkole przed osiągnięciem 25 lat życia. Zaznaczył, że zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, jak i innych kwestii - dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik Zakładu. Jeżeli nie ma możliwości ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, natomiast ustalono okres, w którym niezdolność do pracy powstała, za datę powstania niezdolności przyjmuje się datę końcową tego okresu. Jeżeli nie ma możliwości ustalenia ani daty, ani okresu powstania niezdolności do pracy, za datę powstania niezdolności przyjmuje się datę zgłoszenia wniosku o świadczenie (art. 14 ust. 2 ww. ustawy). Tym samym powyższy przepis w pierwszej kolejności wymaga podjęcia wszelkich możliwych czynności w celu ustalenia prawidłowej i najbardziej precyzyjnej daty powstania niezdolności do pracy. Dopiero bowiem, gdy nie ma możliwości ustalenia tej daty za datę powstania niezdolności przyjmuje się datę końcową tego okresu. Skarżący podał, że skoro nie dysponował żadnymi dokumentami, które mogłyby podważyć opinię komisji lekarskiej to jej nie kwestionował. Podkreślił, że jest osobą chorą [...] i ma problemy w codziennym funkcjonowaniu. Z otrzymanej dokumentacji medycznej z Przychodni w [...] wynika, że był objęty opieką medyczną wyłącznie w trzech, krótkich okresach: od urodzenia do 3 roku życia; od 18 do 21 roku życia oraz od 33 roku życia do teraz. W wieku 18 lat stwierdzono u niego chorobę sklasyfikowaną jako [...], czyli inne zaburzenia nerwowe, ale przez 15 lat nie był diagnozowany medycznie. W jego ocenie od wielu lat miał zaburzenia [...]. Z zaświadczenia z [...] maja 2024 r. lekarza [...] wynika, że przebieg choroby był przewlekły, wieloletni, a początku choroby nie da się precyzyjnie ustalić, najprawdopodobniej wiele lat przed rozpoczęciem leczenia w 2018 r., na co wskazuje funkcjonowanie pacjenta, okoliczności i stan zdrowia opisany w 2018 r. Zestawienie tych dwóch informacji: z 2004 r. (z Przychodni w [...]) i zaświadczenia lekarskiego z [...] maja 2024 r. wynika, że choroba o kodzie [...], czyli inne zaburzenia nerwowe pojawiła się w okresie dzieciństwa, przed ukończeniem 16 roku życia i odziedziczył ją po matce, zmarłej 1 września 2023 r. Z karty informacyjnej Leczenia Szpitalnego z Oddziału [...] z WSzZ w [...] [...] grudnia 2018 r. wynika, że stwierdzono u niego oprócz [...] również [...] i [...]. Zaznaczył, że autyzm rozwija się w bardzo wczesnym okresie życia, przed 16 rokiem życia i związane są z nim: niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia afektywne: epizody [...]. Podobnie jest w przypadku [...]. Powyższe okoliczności świadczą, że od dziecka był chory [...], a jedynie ze względu na rozwiniętą i aktywną w sposób kliniczny [...] mamy nie był leczony. Jak wynika z ww. karty do szpitala [...] trafił [...] września 2018 r., co najmniej po 5 latach niewychodzenia z domu. Jednak fakt, jak wyglądało mieszkanie, jego i matki stan zdrowia [...] oraz to, że od dawna w mieszkaniu nie było prądu, wody i gazu wskazuje jednoznacznie, iż choroba musiała być w pełni aktywna od wielu lat. Zwrócił uwagę na, że obecnie nie ma wystarczających środków do życia, ani ubezpieczenia społecznego. Jest zabezpieczony farmakologicznie i pozostaje pod opieką lekarską. Jego zdaniem konieczne jest przeprowadzenie kolejnego badania lekarskiego, w tym przez biegłych [...], bowiem orzeczenie komisji lekarskiej ZUS z [...] grudnia 2023 r. pozostaje w sprzeczności ze wskazanymi powyżej dowodami. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W myśl natomiast art. 68 ust. 1 powołanej ustawy dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione mają prawo do renty rodzinnej: 1) do ukończenia 16 lat; 2) do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia, albo 3) bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w okresie, o którym mowa w pkt 1 lub 2. Powyższy przepis ma zastosowanie w niniejszej sprawie, zaś art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie jest w stosunku do niego przepisem szczególnym. Sąd w pełni podziela w tym zakresie stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 11 maja 2000 r., sygn. akt II SA 2524/99 (LEX nr 55029), w którym stwierdzono, że względem renty rodzinnej przyznawanej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stosuje się odpowiednio art. 68 ust. 1 pkt 1 – 3 i ust. 2 tej ustawy. Z art. 83 ust. 1 ustawy emeryturach i rentach z FUS wynika, że pozostały po ubezpieczonym członek rodziny może ubiegać się o przyznanie renty rodzinnej w tym trybie jeżeli wykaże, że wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym. Dla oceny tej przesłanki niezbędne jest zatem odwołanie się do przesłanek uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym, w tym także do art. 68 ust. 1 tej ustawy, który określa krąg osób uprawnionych do renty rodzinnej. Biorąc zatem pod uwagę wiek skarżącego, przyznanie mu renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce możliwe byłoby jedynie w sytuacji, gdyby stał się całkowicie niezdolny do pracy w okresie do ukończenia 16 lat życia albo do ukończenia nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia. Z akt sprawy wynika natomiast, że skarżący orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z [...] grudnia 2023 r. został uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy od 20 września 2018 r., tj. w wieku 32 lat, a zatem całkowita niezdolność do pracy nie powstała w wymienionych okresach. Mając zatem na uwadze treść art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, należy stwierdzić, że okoliczność ta eliminuje skarżącego z grona osób uprawnionych do renty rodzinnej w drodze wyjątku. Należy przy tym zaznaczyć, że zgodnie z art. 14 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 ww. ustawy orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Wskazać przy tym należy, że Sąd nie ma uprawnień do badania orzeczeń lekarzy orzeczników ZUS, ani komisji lekarskich ZUS, jak też możliwości kierowania ubezpieczonych na badania lekarskie. Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 2282/16 (publ. j.w.) w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ rozstrzygający sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest jego treścią. Samo przeświadczenie skarżącego, że na skutek problemów zdrowotnych stał się osobą całkowicie niezdolną do pracy znacznie wcześniej niż orzekła komisja lekarska ZUS jest niewystarczające. Prezes ZUS rozpatrując wniosek o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku zobowiązany był bowiem, w zakresie ustalenia istnienia całkowitej niezdolności do pracy oraz daty jej powstania, oprzeć się na orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS lub orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS. Skoro zatem w niniejszej sprawie komisja lekarska ZUS w orzeczeniu z [...] grudnia 2023 r. stwierdziła, że skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy dopiero od 20 września 2018 r. to ustalenie to było wiążące dla Prezesa ZUS. Opisane wyżej okoliczności mają kluczowy w sprawie charakter i powodują, że nie jest możliwe przyznanie skarżącemu renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce. Sąd z pełnym zrozumieniem odnosi się do sytuacji zdrowotnej i bytowej skarżącego, jednak w takim stanie rzeczy wydane w sprawie decyzje należy uznać za prawidłowe, zaś zarzuty podniesione w skardze za nieuzasadnione. Jakkolwiek uznaniowość w sprawach dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie stwierdził przekroczenia granic uznania administracyjnego i nie stwierdził naruszeń prawa, zarówno materialnego, jak i procesowego, które skutkowałyby koniecznością uwzględnienia skargi. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] kwietnia 2024 r. odpowiada prawu. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 w zw. z art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935), orzekł jak w sentencji wyroku.