II SA/Wa 1100/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Joanna Kube, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska, Ewa Pisula-Dąbrowska (sprawozdawca), Protokolant, referent stażysta Katarzyna Skurzyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 października 2012 r. sprawy ze skargi M. K. – przedstawiciela ustawowego małoletniego B. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r., nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] marca 2012 r., którą odmówił M. K. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego syna B. po zmarłym ojcu dziecka. W motywach uzasadnienia organ wskazał, że zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2004 r. nr 39, poz. 353 z późn. zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Ze względu na powyższe, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 powołanej ustawy jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: • wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, • nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, • nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, • nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Warunki określone w cytowanym wyżej przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Uzasadniając swoją decyzję organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Prezes ZUS stwierdził, iż w niniejszej sprawie renta rodzinna w drodze wyjątku nie może być przyznana, ponieważ w sprawie nie wystąpiła przesłanka szczególnych okoliczności, a także braku całkowitej niezdolności do pracy. Organ wskazał, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 41 lat udowodniony został okres składkowy i nieskładkowy zmarłego ojca dziecka, wynoszący łącznie 11 lat, 1 miesiąc i 14 dni. Natomiast w ocenianym 10-leciu przed dniem śmierci, na 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udowodnione zostało tylko 2 lata, 11 miesięcy i 7 dni tych okresów. W zatrudnieniu - w okresach od [...] lipca 1996 r. do [...] lipca 1997 r., od [...] lutego 2000 r. do [...] lutego 2004 r. oraz od [...] września 2005 r. do [...] listopada 2006 r., tj. przez łączny okres wynoszący ponad 6 lat - wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu ubezpieczenia oraz nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w wykazanych przerwach wobec ojca dziecka nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Jednocześnie organ wyjaśnił, że okresy pozostawania bez pracy ojca dziecka, które potwierdzone zostały formalną rejestracją bezrobotnego w Powiatowym Urzędzie Pracy w [...], nie mogą być uwzględnione, ponieważ w rozumieniu przepisów ww. ustawy nie są ani okresami składkowymi, ani nieskładkowymi. Ponadto w sprawie organ nie stwierdził braku niezbędnych środków utrzymania. Podniósł, iż przepis art. 83 ust. 1 ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania ocenić na tle wysokości najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2012 r. wynosi 799,18 zł. Organ uznał, że przypadająca na jednego członka rodziny kwota 914,57 zł nie może zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych, jednakże trudno uznać, iż kwota ta nie pozwala na zaspokojenie niezbędnych, podstawowych potrzeb. Stwierdził też, że trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie miała charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ustawy. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi M. K. do tutejszego Sądu. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji, skarżąca podniosła, że decyzja Prezesa ZUS jest krzywdząca, albowiem małoletni B. K. pozbawiony został odpowiednich warunków dalszego rozwoju i godnego życia. Skarżąca wskazywała, że z trudem finansuje naukę syna, że nie stać jej na zajęcia dodatkowe, wycieczki szkolne, rozrywki i wakacje dla syna. Podniosła też, że miesięczna suma dochodu na jedną osobę w rodzinę wynosi 759,50 zł, natomiast Prezes ZUS uznał, ze jest to kwota 914,57 zł, pomijając, że od tej kwoty pobierane są składki ubezpieczeniowe i podatek. Skarżąca twierdziła, że miesięczne utrzymanie rodziny wynosi 1.519,50 zł, syn stracił ojca w wieku dojrzewania – 15 lat i znajduje się w okresie wzrostu i rozwoju. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powyższy przepis stanowi regulację szczególną, umożliwiającą uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym, przewidzianych wskazaną wyżej ustawą. Świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie w drodze wyjątku zostało pozostawione uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza braku kontroli w tym względzie, gdyż analizowany przepis ustanawia przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego i jego kontroli. Redakcja cytowanego wyżej przepisu jednoznacznie wskazuje, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga łącznego spełnienia wszystkich przesłanek. W rozpoznawanej sprawie, przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł być podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie zostały spełnione łącznie przesłanki, o których mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Zgodzić należy się z organem, iż w sprawie nie zaistniały szczególne okoliczności, które uniemożliwiły ojcu dziecka skarżącej nabycie ustawowych uprawnień do renty. Ustawa nie definiuje co należy rozumieć przez "szczególne okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że powinny to być okoliczności niezależne od strony i niezawinione. Przy ustaleniu prawa do świadczeń na tej wyjątkowej podstawie organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem dla pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności. Sąd stwierdził, że w aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że ojciec dziecka nie podjął zatrudnienia – skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym – z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie. Zaznaczyć należy, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie ustalane jest prawo do tego świadczenia wnioskodawcy-członka rodziny po osobie zmarłej. Z użytego w powołanym art. 83 ust. 1 sformułowania "może przyznać" wynika, że podejmowane na tej podstawie decyzje mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że organ decyzyjny posiada swobodę działania i możliwości wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy. Do oceny Prezesa ZUS należało zatem podjęcie decyzji o przyznaniu dziecku skarżącej świadczenia w drodze wyjątku lub odmowa przyznania tego świadczenia. Sądowa kontrola tego rodzaju decyzji jest ograniczona. Nie obejmuje ona bowiem celowości zaskarżonej decyzji. Sąd może zatem tylko badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy. Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczeń w trybie określonym w powołanym art. 83 ust. 1, jest związany rygorami procedury administracyjnej. Wynika to wyraźnie z przepisu art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten stanowi, że w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie, stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Prezes ZUS winien więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 K.p.a.), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 3 i art. 80 K.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 K.p.a. W niniejszej sprawie Prezes ZUS przestrzegał wszystkich tych reguł procesowych, czego dowodem są przede wszystkim uzasadnienia obu jego decyzji. W uzasadnieniach decyzji powołano wszystkie okoliczności faktyczne w sprawie i na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Prezes ZUS odmówił dziecku skarżącej prawa do świadczenia w drodze wyjątku. W ocenie Sądu decyzjom tym nie można przypisać przekroczenia granic uznania administracyjnego. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że zmarły w wieku 41 lat ojciec dziecka posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe, wynoszące 11 lat, 1 miesiąc i 7 dni. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci – zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udowodniono tylko 2 lata, 11 miesięcy i 7 dni tych okresów. Ponadto w latach 1996-1997, 2000-2004 oraz 2005-2006 ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W wymienionych przerwach ojciec dziecka nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, jak również nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i spełnieniu przez ojca dziecka warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Odnosząc się do zarzutów skargi stwierdzić należy, iż sama trudna sytuacja materialna, choć jest brana pod uwagę, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne. Ponadto ustalona przez organ kwota miesięcznego dochodu na członka rodziny, wynosząca brutto 914 zł, jest wyższa od najniższej emerytury z FUS, która wynosi 799,19 zł brutto. Oczywistym jest, że kwoty w tej wysokości nie można uznać za wystarczającą, ale nie można też było uznć, że rodzina pozbawiona jest niezbędnych środków utrzymania. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), orzekł jak w sentencji.