II SA/Wa 1158/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras, Sędziowie WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Danuta Kania, Protokolant Referent stażysta Małgorzata Ciach, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 października 2013 r. sprawy ze skargi M. C. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego E. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...] odmawiającą przyznania małoletniej M. C. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS podniósł, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił przesłanki wskazane w tym przepisie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Renta rodzinna jest zaś pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie do świadczenia w drodze wyjątku przez wnioskodawcę. Nadto w sprawach świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Prezes ZUS zaznaczył, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok WSA z dnia 6 listopada 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 1056/07). Po analizie zebranego materiału dowodowego organ nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dziecka – T. C. - nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wnioskodawczyni – przedstawiciel ustawowy małoletniej E. D. - nie wykazała bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu. Z akt sprawy wynika, iż ojciec dziecka na przestrzeni 49 lat życia posiada udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 20 lat, 6 miesięcy i 15 dni. Natomiast w ocenianym do uprawnień 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy i przed dniem śmierci - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym został udokumentowany okres ubezpieczenia wynoszący jedynie 1 rok, 6 miesięcy i 1 dzień tych okresów. Ponadto w okresach od 1 lipca 1989 r. do 3 maja 1992 r., od 1 czerwca 1997 r. do 3 czerwca 1999 r., od 4 marca 2000 r. do 20 sierpnia 2006 r. oraz od 14 lutego 2007 r. do 6 marca 2008 r., tj. przez łączny okres wynoszący ponad 12 lat ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w dalszym kontynuowaniu ubezpieczenia oraz nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w wykazanych przerwach wobec ojca dziecka nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Całkowita niezdolność do pracy została orzeczona wobec ojca dziecka orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lipca 2012 r. dopiero od 14 sierpnia 2009 r. Odnosząc się do argumentacji przedstawionej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy organ wyjaśnił, iż za szczególne okoliczności, które uniemożliwiły ojcu dziecka wykonywanie zatrudnienia w wymiarze pozwalającym na przyznanie ustawowych świadczeń rentowych nie można uznać faktu przebywania przez niego w zakładach karnych. Nie była to bowiem okoliczność od niego niezależna, lecz wynikała ze świadomego naruszania prawa (por. wyrok NSA z dnia 30 sierpnia 2001 r. sygn. akt II SA 899/01). Również wykonywanie prac dorywczych przez ojca dziecka nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy. Jest to bowiem wynik takiego, a nie innego wyboru osoby decydującej się na takie postępowanie, która winna liczyć się z jego prawnymi konsekwencjami w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego (por. wyrok WSA z dnia 19 lutego 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 18/07). Sama zaś niewątpliwie trudna sytuacja materialna wnioskodawczyni jest niewystarczająca dla przyznania jej córce świadczenia w drodze wyjątku. Reasumując Prezes ZUS stwierdził, że po przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ustawy nie mógł uznać, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia przez ojca dziecka warunków do świadczenia na zasadach ogólnych. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] kwietnia 2013 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez M. C. – reprezentowaną przez przedstawiciela ustawowego E. D.– do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze strona zarzuciła ww. decyzji naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez nieuznanie jako szczególnych okoliczności pobytów ojca dziecka w zakładzie karnym, na skutek czego ojciec dziecka był pozbawiony możliwości podjęcia pracy oraz pominięcia, że posiadał on okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 20 lat, 6 miesięcy i 15 dni. Z podanych powodów strona skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W ocenie strony skarżącej, organ nie uwzględnił faktu, że o rentę stara się córka ubezpieczonego, nie zaś jej ojciec, który był pozbawiony wolności. M. C. przez pobyt ojca w zakładzie karnym i związany z tym brak możliwości znalezienia pracy została pozbawiona prawa do świadczeń. Córka wnioskodawczyni w takiej sytuacji nie jest winna i nie może ponosić odpowiedzialności za to, że jej ojciec był pozbawiony wolności. Organ nie uwzględnił również faktu, że ojciec uprawnionej posiadał znaczny okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 20 lat, 6 miesięcy i 15 dni, oraz że lekarz orzecznik ZUS orzekł wobec ojca uprawnionej niezdolność do pracy od 14 sierpnia 2009 r. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Na wstępie wskazać należy, iż podstawą materialnoprawną tej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna. Pozwala ona bowiem na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Świadczenia przyznawane na podstawie art. 83 ustawy nie mają charakteru roszczeniowego. Według art. 84 ustawy, są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie administracyjnym prowadzącym postępowanie administracyjne, również w sytuacji działania w ramach uznania administracyjnego, ciąży obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Wskazać należy, że świadczenie przyznane w art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany, wbrew zarzutom skargi, w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dziecka, a dopiero potem przez samo dziecko. Z materiału aktowego i z uzasadnienia decyzji wynika – zdaniem Sądu – że Prezes ZUS zbadał wyczerpująco okoliczności faktyczne sprawy i dokonał obiektywnej jego oceny. Z przepisu art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie ma możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia jest uzależnione od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech przesłanek. Oznacza to z drugiej strony, że niespełnienie choćby jednej z nich, wyklucza możliwość przyznania świadczenia. W rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, że T. C. nie spełnił warunku szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły mu przezwyciężenie przeszkód do wykonywania zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Jak wynika z ustaleń organu, wymieniony na przestrzeni 49 lat życia posiadał łącznie 20 lat, 6 miesięcy i 15 dni udowodnionego okresu zaliczanego do uprawnień emerytalno-rentowych. Z wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych w ostatnim dziesięcioleciu przypadającym przed stwierdzeniem całkowitej niezdolności do pracy (od dnia 14 sierpnia 2009 r.) ojciec dziecka legitymował się takim okresem w wymiarze 1 roku, 6 miesięcy i 15 dni. Ostatni okres zatrudnienia (21 sierpnia 2008 – 18 grudnia 2008 r.) przypada na pobyt w zakładzie karnym. Wprawdzie we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona zasygnalizowała, iż wymieniony od 2003 r. chorował na nowotwór płuc i z powodu osadzenia z zakładzie karnym nie był leczony, to jednak nie sposób okresu przypadającego po roku 2003 usprawiedliwić szczególnymi okolicznościami, na które ojciec dziecka nie miał wpływu. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej z dnia 22 października 2012 r. E.D. podała, iż jej mąż w latach 2003 – 2005 podejmował prace dorywcze bez ubezpieczenia. Natomiast z ustaleń organu wynika, iż od dnia 21 sierpnia 2006 r. do dnia 18 grudnia 2008 r. T. C. 4 krotnie na okres kilku miesięcy podejmował zatrudnienie w zakładzie karnym. To z kolei świadczy, iż wymieniony nie legitymował się przeciwwskazaniami do podjęcia zatrudnienia ze względu na stan zdrowia. Dopiero od 19 grudnia 2008 r. ujawniono u T. C. chorobę i wskazano na pozostawanie na utrzymaniu brata do śmierci w dniu 1 września 2009 r. Gdyby nawet ostatni wymieniony okres uznać za okoliczność szczególną usprawiedliwiającą brak składek na ubezpieczenie społeczne, to w żaden sposób nie można usprawiedliwić ponad 2,5 rocznego okresu braku ubezpieczenia z wymaganych 5 lat. Podkreślenia wymaga, że wnioskodawczyni składając wniosek o przyznanie świadczenia, winna wykazać, że jej mąż nie mógł otrzymać świadczenia w trybie zwykłym, albowiem zaistniały okoliczności szczególne, na które nie mógł mieć wpływu. Zarówno podejmowanie w tym okresie prac dorywczych bez ubezpieczenia społecznego, jak i przebywanie w zakładach karnych nie stanowią szczególnej okoliczności w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Dlatego nie można postawić Prezesowi ZUS zarzutu, że nie zebrał i nie rozpatrzył całego materiału dowodowego, bowiem to do strony należy wykazanie, że przerwy w ubezpieczeniu ubezpieczonego wynikały z przyczyn niezależnych od jego woli. Do dnia wydania decyzji takich okoliczności nie wykazano, a twierdzenia wnioskodawczyni, co do braku zdolności podjęcia pracy z powodu choroby, pozostają w sprzeczności z ustaleniami organu. Reasumując, stwierdzić należy, że Prezes ZUS w rozpoznawanej sprawie na dzień wydania zaskarżonej decyzji dokonał prawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego, a nadto przestrzegał wskazanych reguł procesowych, zaś swoje rozstrzygnięcie uzasadnił w sposób należyty. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), należało orzec, jak w sentencji wyroku.