II SA/Wa 1241/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 9 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2025 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję M. K. (dalej, jako: skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej, jako: organ lub Prezes ZUS) z dnia [...] maja 2025 r. o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przytoczył treść art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1631, dalej, jako: ustawa) i wskazał, że warunki określone ww. przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ podał, że dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że skarżąca stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 20 lat. Na przestrzeni 22 lat życia zamiast 2 lat łącznych okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udowodniono, tylko 10 miesięcy i 18 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Organ wskazał, że zgodnie z art. 58 ust. 3 ustawy, warunek posiadania wymaganego okresu ubezpieczenia uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony został zgłoszony do ubezpieczenia przed ukończeniem 18 lat albo w ciągu 6 miesięcy po ukończeniu nauki w szkole ponadpodstawowej, ponadgimnazjalnej lub w szkole wyższej oraz do dnia powstania niezdolności do pracy miał bez przerwy lub z przerwami nieprzekraczającymi 6 miesięcy, okresy składkowe i nieskładkowe. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że skarżąca w dniu [...] kwietnia 2021 r. ukończyła szkołę średnią, natomiast pierwsze objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi nastąpiło w dniu [...] stycznia 2022 r. tj. po upływie 8 miesięcy i 16 dni. Prezes ZUS wyjaśnił, że w sprawach świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku ważne są powody, dla których ubezpieczony nie mógł nabyć uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Zatem, aby przyznać świadczenie w drodze wyjątku należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ustawowych. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. W ocenie organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionej przerwie wobec skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona dopiero od [...] maja 2023 r. Nie istniały zatem do tego dnia przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto skarżąca nie wykazała innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które skarżąca nie miała wpływu. W związku z powyższym w tym stanie faktycznym, organ nie znalazł podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna skarżącej, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Z tym rozstrzygnięciem skarżąca nie zgodziła się i wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Skarżąca zarzuciła: 1. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a dokładnie naruszenie przepisów art. 78 w zw. z art. 80 K.p.a. poprzez wybiórcze i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego przez Prezesa ZUS oraz pominięcie istotnych okoliczności przy ocenie zasadności wniosku, co miało wpływ na treść decyzji, 2. naruszenie przepisów prawa materialnego, a dokładnie przepisu art. 83 ustawy polegające na jego błędnej wykładni, skutkującej uznaniem, że okoliczności dotyczące skarżącej nie pozwalają na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że w dniu [...] maja 2023 r. na wiadukcie drogowym nad trasą [...] łączącym miejscowości [...] i [...] miał miejsce wypadek komunikacyjny, w wyniku którego skarżąca doznała ciężkich obrażeń ciała skutkujących nieodwracalnym kalectwem. Prawa kończyna górna jest całkowicie niesprawna - brak czucia. Wykonane badanie ENG/EMG nerwów kończyny górnej z dnia [...] września 2023 r. dało wynik niekorzystny - wykazało brak odpowiedzi elektrofizjologicznej przy stymulacji dystalnych jak i proksymalnych nerwów wychodzących ze splotu. W chwili wypadku skarżąca miała 20 lat. Po wyczerpaniu okresu zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego, złożyła wniosek o ustalenia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Lekarz orzecznik ZUS uznał skarżącą za całkowicie niezdolną do pracy do [...] grudnia 2025 r. Jako datę powstania niezdolności wskazano datę wypadku, to jest [...] maja 2023 r. W decyzji z dnia [...] stycznia 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych [...] Oddział w [...] odmówił skarżącej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy wskazując, że niezdolność do pracy powstała między [...] a [...] rokiem życia jednak w sprawie brak jest wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych wynoszących 2 lata (skarżąca wykazała 9 miesięcy i 21 dni). Z uwagi na wiek i szkołę skarżąca nie miała możliwości wypracowania większych okresów. Dokumenty potwierdzające powyższe zostały załączone do wniosku. W ocenie skarżącej organ w błędny sposób zinterpretował przesłankę wskazaną przez ustawodawcę w art. 83 ustawy. Skarżąca wskazała, że szczególne okoliczności będące przyczyną niespełnienia warunków nabycia prawa do świadczenia to zdarzenia, które w sposób niezawiniony uniemożliwiły ubezpieczonemu spełnienie warunków. \N ocenie skarżącej bez wątpliwości należy uznać, że w okolicznościach sprawy jej nagły i niespodziewany wypadek jest szczególną i wyjątkową okolicznością w myśl przywołanego art. 83 ustawy. Prawo do renty z tytuł niezdolności do pracy w drodze wyjątku przysługiwać powinno wnioskodawcy, który nie uzyskał renty z tytułu niezdolności do pracy na zasadach ogólnych z tego powodu, iż - na skutek wyjątkowego zbiegu okoliczności niezależnych od woli wnioskodawcy lub na skutek innej wyjątkowej sytuacji, na którą wnioskodawca nie miał wpływu nie można mi zarzucić jakiegokolwiek wpływu na to, że prawo do renty nie mogło zostać ustalone na zasadach ogólnych. W związku z powyższym organ naruszył dyspozycje przepisów art. 78 i 80 K.p.a. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość orzekania według uznania administracyjnego nie oznacza jednak pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego, przy czym dopiero łączne spełnienie wszystkich przesłanek może stanowić podstawę przyznania przedmiotowego świadczenia. Zgodnie z art. 124 ustawy, w postępowaniach w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku Prezes ZUS ma obowiązek stosować przepisy K.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Zatem podejmując decyzję, organ jest związany rygorami procedury administracyjnej w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Oznacza to, że podstawowym obowiązkiem organu jest dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Ustalenie okoliczności faktycznych jest bowiem zawsze zagadnieniem kluczowym i pierwszoplanowym, a także niezbędnym elementem zastosowania normy prawa materialnego. Prowadząc postępowanie administracyjne, organ winien zatem realizować zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 K.p.a.) oraz zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 K.p.a.), a związku z tym winien wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a.) oraz starannie uzasadnić podjęte rozstrzygnięcie, zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a. Podkreślić należy, że uzasadnienie decyzji, wydanej w oparciu o uznanie administracyjne, ma istotne znaczenie z punktu widzenia zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 K.p.a. Zasada ta stanowi, iż organy administracji publicznej powinny wyjaśnić stronom zasadność przesłanek, jakimi kierują się przy załatwianiu sprawy. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym powyżej obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy. Zaskarżona decyzja została więc wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 K.p.a., bez należytego rozważenia okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Przyczyną odmowy przyznania skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, było stwierdzenie przez organ, iż w przypadku skarżącej niespełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabyła ona prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Zdaniem Sądu, ustalenie to zostało dokonane przez organ z pominięciem istotnych w sprawie okoliczności. Przede wszystkim należy zauważyć, że ocena, czy w danym przypadku zachodzi przesłanka "szczególnych okoliczności" nie może być dokonywana w każdym przypadku wedle z góry określonego schematu. Każda sprawa winna być oceniana indywidualnie z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, które mogą mieć istotne znaczenie w sprawie. Niewystarczające jest zatem proste zsumowanie okresów składkowych i nieskładkowych wnioskodawcy, wskazanie przerw w tych okresach i sprawdzenie, czy w okresie tych przerw wnioskodawca był zdolny do pracy. Takiej analizie musi towarzyszyć również sprawdzenie, czy w danym przypadku istnieją także inne okoliczności, które mogą powodować, że przesłanka zaistnienia szczególnych okoliczności, z powodu których wnioskodawca nie spełnia warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, jest spełniona. Skarżąca istotnie posiada staż ubezpieczeniowy wynoszący jedynie 10 miesięcy i 18 dni. Niezaprzeczalnym jest również, że zakończyła naukę w szkole średniej w dniu [...] kwietnia 2021 r., mając 18 lat, natomiast pracę podjęła dopiero w dniu [...] stycznia 2022 r., tj. po upływie 8 miesięcy i 16 dni. Niezaprzeczalnym jest też fakt, że skarżąca w tym okresie nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Powyższe okoliczności nie budzą jakichkolwiek wątpliwości. Zdaniem Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy istotne jest jednak to, że skarżąca w bardzo młodym wieku (20 lat) stała się osobą całkowicie niezdolną do pracy, oraz że niezdolność ta powstała w okresie pozostawania przez nią w zatrudnieniu. Gdyby zatem nie stan zdrowia, skarżąca miałby możliwość dalszej pracy, a co za tym idzie odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Uprawniona jest w tej sytuacji teza, że w przypadku skarżącej, na skutek wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, wbrew jego woli i zamiarom, zaistniała niemożliwa do przezwyciężenia przeszkoda w kontynuowaniu zatrudnienia. Można bowiem założyć, że gdyby nie nagłe zdarzenie, które miało miejsce w dniu [...] maja 2023 r. skutkujące całkowitą niezdolnością do pracy i samodzielnej egzystencji, nadal wykonywałaby pracę i miałaby możliwość wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ w istocie pominął powyższą okoliczność, skupiając się wyłącznie na analizie okresów składkowych i nieskładkowych skarżącej, przerw w ubezpieczeniu oraz braku usprawiedliwienia tych przerw przeszkodami uniemożliwiającymi kontynuowanie nauki lub podjęcie zatrudnienia. Wskazywana długość zaistniałej przerwy w ubezpieczeniu skarżącej (od dnia zakończenia nauki, tj. od [...] kwietnia 2021 r.) i wykazany okres podlegania ubezpieczeniu (10 miesięcy i 18 dni), w przypadku skarżącej, która w dacie powstania całkowitej niezdolności do pracy ([...] maja 2023 r.) miała 20 lat, nie daje tak oczywistych podstaw do twierdzenia, że w przypadku skarżącej udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy powinien obejmować znaczący okres. Należy bowiem zauważyć, że zgodnie z art. 58 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, warunek posiadania wymaganego okresu ubezpieczenia uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony został zgłoszony do ubezpieczenia przed ukończeniem 18 lat albo w ciągu 6 miesięcy po ukończeniu nauki w szkole ponadpodstawowej, ponadgimnazjalnej lub w szkole wyższej oraz do dnia powstania niezdolności do pracy miał bez przerwy lub z przerwami nieprzekraczającymi 6 miesięcy, okresy składkowe i nieskładkowe. Prezes ZUS nie dokonał zatem wszechstronnej i wyczerpującej oceny zebranych w sprawie dowodów w kontekście ustalenia, czy w przypadku skarżącej spełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabyła ona prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Argumentacja zawarta w zaskarżonej decyzji nie odnosi się do indywidualnych okoliczności niniejszej sprawy, a motywy przytoczone przez organ administracji nie uzasadniają w dostateczny sposób podjętego rozstrzygnięcia. Sąd rozpoznający sprawę niniejszą podziela stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w analogicznej sprawie w wyroku z dnia 5 sierpnia 2025 r. sygn. akt III OSK 288/25, że "wyjątkowy charakter rozpoznawanej sprawy sprowadza się do okoliczności stanu faktycznego, a przede wszystkim młodego wieku wnioskującego o przyznanie renty w drodze wyjątku, nieszczęśliwego wypadku, który spowodował całkowitą niezdolność skarżącego do pracy zaledwie 9 miesięcy po zakończeniu edukacji. Okoliczność ta przerwała bowiem możliwość aktywizacji zawodowej oraz realnie uniemożliwiła budowanie dalszej kariery zawodowej i tym samym uzyskanie wymaganych okresów składkowych. Należy zwrócić uwagę, że skarżący dopiero rozpoczął drogę w dorosłość. Krótki epizod zatrudnienia (1 miesiąc) może świadczyć o podejmowanych próbach podjęcia pracy, które zostały brutalnie przerwane wypadkiem. W rozpoznawanej sprawie należałoby również pochylić się bardziej szczegółowo i indywidualnie nad brakiem okresu składkowego. Być może wynika on z obiektywnej sytuacji życiowej młodej osoby w okresie przejściowym między zakończeniem edukacji a zatrudnieniem.". Rozpatrując ponownie sprawę, organ będzie obowiązany, mając na względzie dyspozycje przepisów art. 7, art. 9 oraz art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., wyjaśnić wskazane okoliczności i wydać decyzję zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 § 3 K.p.a. Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 powołanej ustawy.