II SA/Wa 1256/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Werpachowska (spr.), Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska, Danuta Kania, Protokolant starszy sekretarz sądowy Dorota Kwiatkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 grudnia 2016 r. sprawy ze skargi K.M. reprezentowanego przez opiekuna prawnego Z.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] czerwca 2016 r. Nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm., dalej k.p.a.), po rozpatrzeniu wniosku K. M., reprezentowanego przez opiekuna prawnego Z. K., o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z [...] kwietnia 2016 r., znak: [...] odmawiającej przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 748); zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że K. M. pobiera rentę socjalną w trybie zwykłym. Organ wyjaśnił, że przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS, z uwagi na uznaniowy charakter świadczenia określonego w art. 83 tej ustawy, o przyznaniu którego decyduje wyłącznie Prezes Zakładu, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe. Powyższe zdaniem organu oznacza, że świadczenie w drodze wyjątku może zostać przyznane osobie, która nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Dla oceny posiadania niezbędnych środków utrzymania ma znaczenie każde świadczenie pieniężne otrzymywane przez osobę ubiegającą się o świadczenie w drodze wyjątku. Przy ocenie należy uwzględniać nie tylko jego wysokość, ale także stabilność i charakter. Renta socjalna w swej istocie ma na celu zapewnienie niezbędnych środków utrzymania. Na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] czerwca 2016 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła w imieniu K. M. Z. K., wnosząc o jej uchylenie. W uzasadnieniu podniosła, że organ wydając zaskarżoną decyzję naruszył art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez błędną jego interpretację i uznanie, iż K. M. nie spełnia przesłanek do nabycia świadczenia rentowego w drodze wyjątku. Zdaniem strony skarżącej organ w sposób jednostronny i wybiórczy ocenił zgromadzony w sprawie materiał dowodowy i niezasadnie uznał, iż K. M. nie spełnia jednej z przesłanek do uzyskania świadczenia tj. nieposiadania niezbędnych środków utrzymania. Podkreśliła, że skarżący jest osobą całkowicie niezdolną do pracy, nie może podjąć żadnej pracy, nawet w warunkach pracy chronionej. Wymaga stałej pomocy osób drugich, co więcej do końca życia nie będzie mógł on uzyskać odpowiedniego wykształcenia które pozwoliłoby mu samodzielnie utrzymać się. Ponadto zaskarżonym decyzjom zarzuciła naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niezebranie i nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, co doprowadziło do niepełnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Stwierdziła, że organ nie wziął pod uwagę stanu materialnego K. M. oraz stanu jego zdrowia, ograniczając się jedynie do lakonicznego wskazania w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że K. M. pobiera rentę socjalną. Zdaniem strony skarżącej naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem rzetelne przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego mogło doprowadzić do ustaleń faktycznych innych od tych, które stały się podstawą wydania zaskarżonej decyzji. W szczególności organ nienależycie uwzględnił zły stan zdrowia skarżącego, który ma trwały charakter i powoduje wyłączenie możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia. To zaś winno zostać potraktowane jako okoliczność szczególna. Ponadto stwierdziła, że okoliczność otrzymywania renty socjalnej nie przesądza jeszcze o posiadaniu przez K. M. niezbędnych środków utrzymania, co za tym idzie - może stanowić realizację przesłanki, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zdaniem opiekuna prawnego wydane rozstrzygnięcia naruszają również art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz. U. z 2013 r., poz. 982 ze zm.), poprzez przyjęcie nieprawidłowej wykładni skutkującą przyjęciem, iż renta socjalna, którą otrzymuje K. M. nie może być otrzymywana razem ze świadczeniem w drodze wyjątku, o którym mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Z katalogu zawartego w tym przepisie nie wynika bowiem brak możliwości łączenia świadczenia w drodze wyjątku oraz renty socjalnej. Zwróciła również uwagę na zapis art. 9 ustawy o rencie socjalnej, który przewiduje możliwość kumulacji świadczeń (choć w ograniczonej wysokości), tj. renty socjalnej oraz renty rodzinnej. Skoro zatem ustawa dopuszcza otrzymywanie dwóch różnych świadczeń, to należy uznać, iż winno to być dopuszczalne również w przypadku świadczenia, o którym mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podkreśliła, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga indywidualnej oceny sytuacji osoby ubiegającej się o nie. W art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ustawodawca nie posłużył się sztywnymi kryteriami kwotowymi ani rodzajowymi, a jedynie nakazał badać Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych czy w konkretnym przypadku osoba pozbawiona jest niezbędnych środków utrzymania nie ma zatem podstaw zarówno do formułowania tezy, iż przyznanie świadczeń z pomocy społecznej generalnie wyłącza prawo do renty wyjątkowej, jak i tezy, że przyznanie tych świadczeń nie może być brane pod uwagę przy ocenie sytuacji materialnej osoby ubiegającej się o świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Każde świadczenie pieniężne otrzymywane przez osobę obiegającą się o świadczenie w drodze wyjątku ma znaczenie dla oceny czy jest ona pozbawiona "niezbędnych środków utrzymania". Przy tej ocenie należy jednak uwzględniać nie tylko jego wysokość, ale także stabilność i charakter (jakiego rodzaju potrzebom służy). Zwróciła uwagę, że w pierwotnym wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku sytuacja skarżącego została bardzo szczegółowo opisana i poparta niezbędnymi dowodami, których organ nie wziął w ogóle pod uwagę, koncentrując się jedynie na tym, iż K. M. posiada dochód w postaci renty socjalnej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów, należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona i poprzedzająca ją decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odpowiadają prawu. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 748). Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie bowiem z tym przepisem, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W niniejszej sprawie, na co zwrócił uwagę Prezes ZUS, mamy do czynienia z sytuacją pobierania przez skarżącego, domagającego się renty rodzinnej po zmarłym ojcu, renty socjalnej. Kwestie renty socjalnej reguluje ustawa z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej. Świadczenie to przysługuje, zgodnie z art. 4 tej ustawy, osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało: 1. przed ukończeniem 18 roku życia, 2. w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej – przed ukończeniem 25 roku życia, 3. w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej (ust. 1). Osobie, która spełnia warunki określone w art. 1, przysługuje: 1. renta socjalna stała – jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest trwała, 2. renta socjalna okresowa – jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest okresowa (ust. 2) W myśl art. 12 ust. 1 powołanej ustawy, decyzję w sprawie renty socjalnej wydaje i świadczenie to wypłaca jednostka organizacyjna Zakładu (ZUS) właściwa ze względu na miejsce zamieszkania lub pobytu osoby ubiegającej się o rentę socjalną. Renta socjalna i koszty jej obsługi są finansowane ze środków budżetu państwa. Jednocześnie stosownie do treści art. 7 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej, renta ta nie przysługuje osobie uprawnionej do emerytury, uposażenia w stanie spoczynku, renty z tytułu niezdolności do pracy, renty inwalidzkiej lub pobierającej świadczenie o charakterze rentowym z instytucji zagranicznych, renty strukturalnej, a także osobie uprawnionej do zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego. Powyższe oznacza m.in., że ustawodawca wykluczył zbieg świadczeń typu ubezpieczeniowego, które zostały uregulowane w ustawie emerytalnej, z rentą socjalną. Uzasadnione jest zatem twierdzenie organu, mając na względzie dodatkowo uznaniowy charakter świadczenia w drodze wyjątku, o przyznaniu którego decyduje wyłącznie Prezes ZUS, że nie jest możliwy zbieg renty rodzinnej w drodze wyjątku ze świadczeniami przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe. Stanowisko powyższe znalazło potwierdzenie w orzecznictwie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 lipca 2001 r., sygn. akt II SA 388/01, Lex nr 55032). Już wskazana okoliczność wyklucza skarżącego z kręgu osób uprawnionych do wnioskowanego świadczenia. Dodatkowo należy wskazać, że skarżący nie spełnia także przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Pobiera bowiem rentę socjalną w kwocie [...] zł, oraz zasiłek pielęgnacyjny w wysokości [...] zł. Jak wskazano we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku skarżący pobiera dodatek mieszkaniowy oraz dodatek mieszkaniowy oraz ryczałt za brak gazu przewodowego co daje łączny miesięczny dochód w kwocie ponad [...] zł netto. Wprawdzie minimalna emerytura oraz minimalna renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy jest wyższa lecz nie sposób uznać, aby renta socjalna nie pozwalała na utrzymanie się na podstawowym poziomie. Inaczej przekreślony byłby jej cel ustawowy. "Renta socjalna jest świadczeniem mającym szczególny charakter. Analiza pozytywnych przesłanek nabycia prawa do tego świadczenia (art. 2 i art. 4 ustawy o rencie socjalnej), wśród których brak jest przecież wymogu posiadania jakiegokolwiek stażu ubezpieczeniowego, wskazuje jednoznacznie, iż jest ono przyznawane osobom, które ze względu na stan zdrowia powodujący całkowitą niezdolność do pracy powstałą wskutek naruszenia sprawności organizmu powstałego przed wejściem na rynek pracy, nie miały możliwości "wypracowania" stażu ubezpieczeniowego, który dawałby im podstawę do skutecznego ubiegania się przynajmniej o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Renta socjalna stanowi więc świadczenie o charakterze zabezpieczającym, kompensującym brak możliwości uzyskania uprawnień do świadczeń z sytemu ubezpieczeń społecznych, a jej celem jest zapewnienie osobie spełniającej ustawowe warunki do przyznania tego świadczenia środków finansowych niezbędnych do życia." (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 09.01.2015 r., sygn. akt III AUa 372/14, LEX nr 1663072). Podkreślić jednocześnie trzeba, że niezbędnych środków utrzymania nie można utożsamiać, co zdaje się sugerować skarżący, z niewystarczającymi środkami utrzymania, na co wielokrotnie zwracały uwagę sądy administracyjne. W tej sytuacji nie zachodzi potrzeba badania kwestii, czy brak uprawnień zmarłego ojca skarżącego do świadczenia w zwykłym trybie, był spowodowany szczególnymi okolicznościami. W tej sytuacji za nieusprawiedliwiony uznać należało podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) orzekł, jak w wyroku.