II SA/Wa 1302/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung, Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski (spr.), Asesor WSA Jarosław Trelka, Protokolant Magda Magdoń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 listopada 2006 r. sprawy ze skargi C. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] marca 2005 r., 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adw. E. S. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa i 80/100) złotych podatku od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej przyznanej z urzędu. Wyrokiem z dnia 7 października 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 1114/05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę C. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2005 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Skarżona decyzja utrzymała w mocy poprzednią decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] marca 2005 r. W uzasadnieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, iż art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.; zwana dalej ustawą) –mówiący o możliwości przyznania w drodze wyjątku świadczenia emerytalnego lub rentowego osobie, która wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia warunków wymaganych na gruncie ustawy do uzyskania prawa do emerytury lub renty, ale pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania – stanowi regulację szczególną na tle całej ustawy, która to określa zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców. Skoro zatem ustawodawca przesądził, że świadczenie w tym trybie może przyznać Prezes ZUS, to świadczenia te mają uznaniowy, a nie roszczeniowy charakter. Uznanie administracyjne ograniczone jest jednak czterema przesłankami, które wynikają z treści przepisu: przesłanką – bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny, przesłanką – niespełnienia z uwagi na jakieś szczególne okoliczności wymagań dających prawo do przyznania emerytury lub renty na zasadach ogólnych, przesłanką – niemożności podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku oraz przesłanką – braku niezbędnych środków utrzymania. Aby świadczenie z art. 83 ust. 1 mogło być przyznane wystąpić muszą jednocześnie wszystkie powyższe warunki. Sąd zauważył, iż na podstawie art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy do przyznania renty w zwykłym trybie (tj. przy założeniu spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek) wymagany jest odpowiedni okres składkowy, który w sytuacji osób, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat (jak w rozpoznawanej sprawie) wynosi 5 lat, przy czym wskazany staż ubezpieczeniowy musi zaistnieć w ostatnim 10-leciu przed powstaniem tejże niezdolności (art. 58 ust. 2 ustawy). Ponadto całkowita niezdolność do pracy musi powstać w ciągu 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu ubezpieczenia (art. 57 ust. 1 pkt 3). Możliwość odstąpienia od powyższych warunków daje przywołany już art. 83 ust. 1, jednakże przewidziane w nim przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności, a osoba ubiegająca się o świadczenie nie może podjąć pracy (lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym) ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, iż w rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, iż C. L. podlegał ubezpieczeniu, jest całkowicie niezdolny do pracy i nie posiada środków niezbędnych do utrzymania. Niemniej jednak rozważeniu podlega jeszcze jedna przesłanka – "szczególnych okoliczności", uzasadniająca przyznanie świadczenia rentowego w drodze wyjątku. Stosownie do przywołanych w uzasadnieniu wyroku orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego, za takie szczególne okoliczności należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź stan trwały, wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Badając zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, Sąd stwierdził, iż skarżący w okresie 26-letniej aktywności zawodowej, ze względu na znaczne przerwy w odprowadzaniu składki (w latach 1988-89, 1989-1991 i 1993-2003), udokumentował łączny okres ubezpieczenia, wynoszący niewiele ponad 12 lat. Zwłaszcza ostatnia przerwa przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, trwająca 10 lat, stanowiła decydujący powód odmowy przyznania świadczenia w zwykłym trybie, bowiem na jej skutek C. L. nie wypracował wymaganych przez ustawę 5 lat okresu składkowego (art. 58 ust. 2). Sąd zauważył również, iż we wzmiankowanym okresie skarżący, pomimo iż korzystał ze statusu osoby bezrobotnej, jednocześnie podejmował pracę na podstawie umów o dzieło i umów zlecenia. Nie był zatem, wbrew temu co twierdził, całkowicie niezdolny do pracy, a podjęcie przez niego pracy bez objęcia jej ubezpieczeniem społecznym było świadomym wyborem, rodzącym określone skutki prawne. Stąd też, zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wykonywanie przez skarżącego prac dorywczych w żadnym razie nie możne być uznane za szczególną okoliczność, o której mowa w art. 83 omawianej ustawy. Sąd podkreślił również, że okres przerwy w ubezpieczeniu społecznym skarżącego w latach 1993-1997 nie został poparty jakąkolwiek dokumentacją medyczną, a leczenie zostało podjęte dopiero w 1997 roku. Z uwagi na powyższe, jak również uwzględniając fakt, iż to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek przedstawienia organowi dowodów świadczących o spełnieniu przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia rentowego w trybie art. 83 ustawy, Sąd stwierdził, że Prezes ZUS zasadnie przyjął, iż brak jest podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i tym samym nie można mu zarzucić przekroczenia granic uznania administracyjnego. Od powyższego wyroku skarżący, poprzez swojego pełnomocnika, wniósł skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wyrokowi zarzucił w niej naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy – tj.: a. art. 3 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – poprzez jego niezastosowanie, b. art. 1 § 1 i 2 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych – poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, c. art. 133 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – poprzez rozpoznanie sprawy z pominięciem istotnych okoliczności wynikających z akt sprawy, a w szczególności dokumentacji medycznej skarżącego z roku 1992, załączonej do akt sprawy przez pełnomocnika skarżącego podczas rozprawy; d. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – poprzez jego błędne zastosowanie, e. art. 7 k.p.a. – poprzez przyjęcie jego niewłaściwej interpretacji, polegającej na wywiedzeniu, że w postępowaniu administracyjnym wyłącznie na wnioskodawcy spoczywa obowiązek gromadzenia materiału dowodowego w sprawie. Wskazując na powyższe, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny oraz o zasądzenie zwrotu kosztów niniejszego postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych prawem. Naczelny Sąd Administracyjny, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej wyrokiem z dnia 20 czerwca 2006 r., sygn. akt I OSTK144/06, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Sąd II instancji nie zgodził się ze stanowiskiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zawartym w uzasadnieniu skarżonego wyroku, iż "przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres (dotyczy również 18-miesięcznego okresu)". Wskazał, iż przepis art. 83 komentowanej ustawy nie uzależnia bowiem wprost możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego, także długość przerw w zatrudnieniu nie ma co do zasady wpływu na jego przyznanie. Natomiast niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury i renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, przy czym za okoliczność szczególną należy uznać zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków. Sąd wskazał, iż oceniając pod tym kątem materiał dowodowy, należy wyjaśnić, czy taka sytuacja nie zachodzi w przedmiotowej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny także podkreślił, że okoliczność, iż skarżący zarejestrował się jako osoba poszukująca pracy nie może być podstawą do jego negatywnej oceny. Oceniając stan faktyczny w tym zakresie, trzeba bowiem mieć na uwadze fakt, że pozostaje on bez środków utrzymania. Odnosi się to również do prac dorywczych, jakie podejmował skarżący. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd, któremu sprawa została przekazana związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Wobec powyższego, przyjąć należy za Naczelnym Sądem Administracyjnym, iż w niniejszej sprawie, przy ustaleniu szczególnych okoliczności, o jakich mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zasadnicze znaczenie będzie miało wyjaśnienie, czy skarżący mógł pracować w okresie po 1994 r. Wątpliwości w tym zakresie wynikają, jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny, z faktu, iż w aktach postępowania administracyjnego znajdują się dwa orzeczenia lekarza orzecznika z dnia [...] marca 2003 r. i [...] listopada 2004 r. i w obu tych orzeczeniach jako datę powstania całkowitej niezdolności do pracy podano "po [...].08.1994 r.". Takie stwierdzenie może zarówno prowadzić do wniosku, że niezdolność do pracy powstała już w 1994 r., jak i że nastąpiła ona dopiero w latach następnych. Prawidłowe ustalenie, czy skarżący mógł pracować po 1994 r. będzie miało istotne znaczenie przy ocenie wystąpienia szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Obowiązkiem organu będzie przy tym ustosunkowanie się do całego materiału dowodowego, w tym do złożonych w postępowaniu sądowym dowodów świadczących o tym, że skarżący już w 1994 r. miał [...] oraz że w 1992 r. lub 1993 r. uległ on wypadkowi. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, prowadząc postępowanie administracyjne w tej sprawie, winien mieć także na uwadze wskazania Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczące oceny faktu zarejestrowania się skarżącego jako osoby poszukującej pracy czy wykonywania prac dorywczych. Mając powyższe na uwadze, w związku z naruszeniem przez organ art. 7, art. 77, art. 80, art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego i art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] marca 2005 r. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zaś o kosztach rozstrzygnięto na mocy art. 205 § 2 wskazanej ustawy.