II SA/Wa 1308/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Sędziowie WSA Ewa Grochowska-Jung, Ewa Pisula-Dąbrowska, Protokolant Aleksandra Weiher, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 grudnia 2008 r. sprawy ze skargi Z. S. – przedstawiciela ustawowego małoletnich W. i K. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku Z. S. z dnia [...] stycznia 2008 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił wnioskodawcy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci P. S., W. S. i K. S. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku, w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes ZUS wyjaśnił ponadto, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, co oznacza, że w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega spełnienie ww. warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny po osobie zmarłej. Organ wskazał, iż z dokumentacji rentowej wynika, że wnioskodawca udowodnił 16 lat, 11 miesięcy i 6 dni okresów składkowych oraz nieskładkowych matki dzieci, zmarłej w wieku 45 lat. Okresy nieskładkowe zostały uwzględnione w wymiarze 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Natomiast w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci matki, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 2 lata, 4 miesiące i 20 dni. Prezes ZUS zaznaczył, że w latach [...], [...] oraz [...] nie został udowodniony żaden okres pracy, za który zostały opłacone składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Zdaniem organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych, albowiem w wymienionych przerwach w zatrudnieniu nie orzeczono wobec matki dzieci całkowitej niezdolności do pracy, tym samym nie istniały obiektywne przeszkody do kontynuowania zatrudnienia oraz ubezpieczenia, w celu uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Dodatkowo organ wskazał, że przy rozpatrywaniu sprawy ocenie podlegała również sytuacja materialna, dodając, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa ZUS z dnia [...] maja 2008 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy Z. S. zaznaczył, że nie zgadza się z decyzją Prezesa ZUS z dnia [...] kwietnia 2008 r. Powołanej decyzji zarzucił nieprawidłową interpretację oraz niewłaściwe zastosowania art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez błędne ustalenie, że wnioskodawcy, tj. małoletnie dzieci zmarłej B. S. – P., V. i K., nie wypełniają dyspozycji powołanego art., jak również nieuprawnione przyjęcie, że warunkiem przyznania renty szczególnej jest wyłącznie spełnienie warunków ww. art. przez osobę zmarłą. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku i decyzją z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie, przytaczając wcześniejszą argumentację. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Z. S. wyraził swoje niezadowolenie z decyzji Prezesa ZUS, wnosząc o jej uchylenie oraz przyznanie osobom wskazanym we wnioskach prawa do renty po zmarłej matce w trybie szczególnym, jak również o nie obciążanie kosztami postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zaznaczył, iż nie zgadza się z argumentacją Prezesa ZUS, że dzieci nie mają prawa do renty w drodze wyjątku po zmarłej matce, albowiem, zdaniem skarżącego, spełniają one wszystkie przesłanki powołanego artykułu. Skarżący zarzucił organowi brak zrozumienia sytuacji, że śmierć matki w wyniku choroby [...] nie stanowi szczególnej okoliczności, zaznaczając, że to choroba uniemożliwiła zmarłej matce dzieci podejmowanie pracy, co spowodowało brak wymaganego minimalnego okresu składkowego. Dodatkowo wskazał, że organ argumentował odmowę przyznania renty w trybie szczególnym na dwa sposoby, a mianowicie w pierwszym przypadku "dopatrzył się faktu, że dzieci objęte wnioskiem nie mieszczą się w kręgu ustawowych osób upoważnionych do otrzymania tego świadczenia", a w drugim przypadku wskazał kolejną przeszkodę – brak szczególnych okoliczności. Skarżący zanegował stanowisko organu, że prawo do renty w trybie szczególnym jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu. Podkreślił, że organ dowolnie interpretuje przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, albowiem za każdym razem znajduje inną przyczynę do odmowy prawa do renty w trybie szczególnym. Dodał, że ustalenie, iż zmarła matka dzieci w dniu zgonu nie miała ustalonego prawa do emerytury lub renty jest dla sprawy zbędne. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, prezentując argumenty przedstawione w wydanych decyzjach. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 par. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z brzmieniem art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie ich istnienia musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. W myśl przepisu art. 124 powołanej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z poźn. zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Tym samym Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenia ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 par. 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 par. 3 kpa. W rozpoznawanej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące zebranie i mało wnikliwe rozpatrzenie i ocenę materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie zostały należycie zbadane i rozważone, a zaskarżona decyzja została podjęta bez wyjaśnienia okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Prezes ZUS oparł swoje rozstrzygnięcie na braku szczególnych okoliczności, których wystąpienie mogłoby uzasadniać fakt nienabycia przez matkę małoletnich K. i W. S. uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie (wobec P. S., którego wniosek z dnia [...] stycznia 2008 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dotyczył, z uwagi na osiągnięcie pełnoletności – ur. [...] maja 1990 r., została wydana odrębna decyzja). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Odnosząc się do rozpatrywanej sprawy należy stwierdzić, iż organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, że zmarła matka dzieci posiadała niewystarczający do przyznania wnioskowanego świadczenia udowodniony łączny okres składkowy i nieskładkowy. Należy jednak wskazać, iż omawiany przepis art. 83 ww. ustawy nie uzależnia wprost przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego, wobec tego okoliczność ta nie ma przesądzającego charakteru w sprawie. Oceniając kwestię spełnienia przez B. S. przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku należy wziąć pod uwagę, iż ww. mając w chwili śmierci 45 lat, legitymowała się prawie 17-letnim okresem ubezpieczeniowym. Oceniając okoliczności niniejszej sprawy należy mieć na względzie fakt, że zmarła B. S. podlegała ubezpieczeniu niemal do samej śmierci. Zatem można przypuszczać, że gdyby nie zgon, okres ubezpieczeniowy mógłby być dłuższy i być może pozwoliłby na wypracowanie w przyszłości świadczenia ubezpieczeniowego w trybie zwykłym. Należy mieć także na uwadze, że B. S. w latach 1980, 1983, 1985, 1990, 1999, 2003 urodziła sześcioro dzieci. Organ uznał, że sprawowanie opieki nad dziećmi, które było powodem krótkiego stażu pracy ubezpieczonej, nie jest okolicznością szczególną, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową. Otóż z powyższym stanowiskiem można byłoby się zgodzić jedynie wówczas, gdyby z materiału sprawy wynikało w sposób niebudzący wątpliwości, że przyjęty przez małżonków model rodziny zakłada, iż materialne jej potrzeby będzie zabezpieczał mąż. Takiego jednak przekonania akta administracyjne nie dostarczają. Zatem istotne w sprawie jest, czy skarżąca miała możliwość wykonywania pracy z uwagi na częste ciąże i rodzenie kolejnych dzieci oraz potrzeby w zakresie ich wychowania. Co prawda zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych wychowywanie i opiekowanie się dziećmi, przy powszechnie znanych formach rozwiązań w tym zakresie (np.: żłobki i przedszkola), nie sposób uznać za okoliczność uzasadniającą brak zatrudnienia lub prowadzenia działalności objętej ubezpieczeniem (por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3123/00), jednak organ w żaden sposób nie rozważył tej kwestii, w szczególności nie zbadał możliwości finansowych i faktycznych rodziny w zakresie ewentualnego skorzystania z tych rozwiązań. Analizując sprawę, trzeba mieć także na uwadze, że B. S. była zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w S. Filia w S. , jako bezrobotna – zarówno z prawem do zasiłku, jak i bez prawa do jego pobierania, co może dowodzić, iż dążyła do znalezienia zatrudnienia celem wypracowania w przyszłości świadczeń z ubezpieczenia społecznego, a brak ubezpieczenia był spowodowany szczególnymi okolicznościami. Do kwestii tej odniósł się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 09 stycznia 2002 r. (sygn. akt II SA 3090/01, Lex nr 82808), stwierdzając, że: "Brak możliwości podjęcia zatrudnienia w sytuacji pobierania przez ubezpieczonego zasiłku dla bezrobotnego oraz zarejestrowania się w charakterze bezrobotnego bez prawa do zasiłku można uznać za szczególną okoliczność, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych". W wyroku tym Naczelny Sąd Administracyjny nie przesądził kategorycznie, że sama rejestracja w urzędzie pracy będzie okolicznością szczególną w każdym przypadku (używając wyrazu "można"), co oznacza, że należy tę kwestię rozstrzygać na gruncie konkretnej sprawy, biorąc pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych. W konsekwencji, wobec stwierdzonych uchybień, zasadne było uchylenie zaskarżonej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powinien wnikliwie rozpatrzyć materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, z uwzględnieniem poczynionych przez Sąd uwag. Z uwagi na powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 ww. ustawy Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.