II SA/Wa 1316/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Marcinkowska Sędzia WSA Iwona Dąbrowska Sędzia WSA Ewa Pisula - Dąbrowska (spr.) Protokolant Referent – stażysta Eliza Kusy po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 października 2011 r. sprawy ze skargi W. W. – przedstawicielki ustawowej małoletniej R. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2011 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] marca 2011 r. nr [...] o odmowie przyznania W. W. – przedstawicielce ustawowej małoletniej R. W., renty rodzinnej w drodze wyjątku. W motywach uzasadnienia organ wskazał, że zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 z późn. zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z tego względu przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie art. 83 jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: • wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, • nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, • nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, • nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Warunki określone w cytowanym wyżej przepisie muszą być spełnione łącznie, a nie spełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Uzasadniając swoją decyzję organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Organ podkreślił, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia. Niespełnienie przez ojca dziecka powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, wobec faktu, że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu. Organ wskazał, że z przebiegu ubezpieczenia ojca dziecka wynika, iż w 10-leciu przypadającym przed powstaniem niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do świadczenia w trybie zwykłym, został udokumentowany 1 rok, 4 miesiące i 4 dni tych okresów. Podał, że w okresach od dnia [...] czerwca 1987 r. do dnia [...] października 1988 r., od dnia [...] stycznia 1997 r. do dnia [...] marca 1998 r. od dnia [...] maja 1998 r. do dnia [...] kwietnia 1999 r. oraz od dnia [...] lutego 2001 r. do dnia [...] listopada 2007 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Prezes ZUS podkreślił, że w tych okresach ojciec dziecka nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, a zatem nie można przyjąć, że brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym nastąpił ze względu na szczególne okoliczności spowodowane stanem zdrowia. Organ stwierdził też, że ani bezrobocie, ani świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 cyt. ustawy. Powyższa decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2011 r. stała się przedmiotem skargi W. W. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że decyzja ta jest krzywdząca, bowiem sama wychowuje córkę i jest osobą chorą. Wniosła jednocześnie o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie jej renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej córki. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, powołując się na swoje wcześniejsze ustalenia faktyczne oraz prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. z 2009 r. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 z późn. zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek pojąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powyższy przepis stanowi regulację szczególną, umożliwiającą uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym, przewidzianych wskazaną wyżej ustawą. Świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie w drodze wyjątku zostało pozostawione uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nie oznacza to braku kontroli przez sąd administracyjny, gdyż analizowany przepis ustanawia przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego i jego kontroli. Dał temu wyraz Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyroku z dnia 16 marca 2000 r., w sprawie o sygn. akt II SA 2453/99 (Pr. Pracy 2000/6/41). Do powyższego należy dodać, iż redakcja cytowanego wyżej przepisu jednoznacznie wskazuje, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga łącznego spełnienia wszystkich przesłanek. W rozpoznawanej sprawie przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł być podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie zostały spełnione łączenie przesłanki, o których mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Zgodzić należy się z organem, iż nie zaistniały szczególne okoliczności, które uniemożliwiły ojcu dziecka nabycie ustawowych uprawnień do renty. Ustawa nie definiuje co należy rozumieć przez "szczególne okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że powinny to być okoliczności od strony niezależne i niezawinione. Przy ustaleniu prawa do świadczeń na tej wyjątkowej podstawie organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do wieku. Zmarły w wieku 49 lat ojciec dziecka posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 19 lat, 6 miesięcy i 16 dni. W tym, w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania renty w trybie zwykłym – udowodniono tylko 1 rok, 4 miesiące i 6 dni. W orzecznictwie przyjmuje się, że istnienie bezrobocia i świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 cytowanej ustawy – vide wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01. Jednocześnie należy wskazać, że sąd administracyjny nie może wydać rozstrzygnięcia w sprawie administracyjnej, które zastępowałoby merytoryczne rozstrzygnięcie zawarte w akcie wydanym przez organ administracji publicznej, nie zastępuje organu administracji i nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej merytorycznego rozstrzygnięcia. Sąd, zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), sprawuje kontrolę działalności organów administracji w zakresie wskazanym w przepisach prawa. Oznacza to, że może orzec o zgodności bądź niezgodności zaskarżonego aktu z prawem, stosownie do treści art. 145 - 151 powołanej ustawy. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.