II SA/Wa 1341/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bronisław Szydło, Sędziowie WSA Andrzej Kołodziej, Eugeniusz Wasilewski (spr.), Protokolant Aneta Duszyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 stycznia 2009 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] czerwca 2008 r., 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości 3. przyznaje adw. M. M. ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o kwotę 52, 80 (pięćdziesiąt dwa i 80/100) złotych stanowiącą 22% podatku od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2008 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] kwietnia 2008 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił A. K. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, iż świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, iż z dokumentacji rentowej wynika, że na przestrzeni 57 lat życia A. K. udokumentował wprawdzie 30 lat, 2 miesiące i 29 dni łącznie okresu składkowego i nieskładkowego, jednakże w badanym do uprawnień dziesięcioleciu, przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, zamiast wymaganych przepisami ustawy 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, udowodniono jedynie 1 rok, 1 miesiąc i 11 dni tych okresów. W grudniu 1999 r. wnioskodawca zaprzestał wykonywania zatrudnienia i do powstania całkowitej niezdolności do pracy w październiku 2007 r., tj. przez ponad 7 lat, nie wykonywał żadnej działalności objętej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Organ przyjął, iż w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód do kontynuowania zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych, ponieważ we wskazanym okresie A. K. nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Dodał również, iż wprawdzie przy rozpatrywaniu uprawnień do renty ocenie podlegała sytuacja materialna wnioskodawcy, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W dniu [...] lipca 2008 r. A. K. skierował do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, motywując go bardzo trudną sytuacją zdrowotną i materialną, w tym całkowitą niezdolnością do pracy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie, podtrzymując zawartą tam argumentację. Organ wskazał, iż ostatnio udowodniony okres składkowy A. K. przypada na dzień 31 grudnia 1999 r., zaś z akt sprawy nie wynika, aby po tej dacie nie mógł on kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, zwłaszcza że wówczas nie została u niego ustalona niezdolność do pracy z powodu choroby. Podkreślił, iż za całkowicie niezdolnego do pracy A. K. został uznany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2008 r., w którym wskazano, że niezdolność ta istnieje od [...] października 2007 r., zaś orzeczona od [...] września 2004 r. do października 2005 r. częściowa niezdolność do pracy nie wykluczała, jak już wskazano, aktywności zawodowej zainteresowanego. Prezes ZUS wyjaśnił, iż przy orzekaniu o całkowitej niezdolności skarżącego do pracy uwzględniono całość przedstawionej dokumentacji medycznej, zaś zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS albo komisji lekarskiej ZUS jest zatem wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa ZUS, co oznacza, że ta przesłanka nie podlega uznaniu administracyjnemu. Na powyższą decyzję A. K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, domagając się uchylenia zarówno jej, jak i poprzedzającej ją decyzji. Skarżący zarzucił organowi naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, tj. art. 7 oraz art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, jak również przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podał, iż na przestrzeni 57 lat życia udokumentował 30 lat, 2 miesiące i 29 dni łącznie okresu składkowego i nieskładkowego, znajduje się w bardzo trudnej sytuacji zdrowotnej i materialnej oraz jest całkowicie niezdolny do pracy. W ocenie skarżącego spełnione zostały zatem wszystkie przesłanki wymienione w art. 83 ustawy, niezbędne do przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumenty zawarte w wydanych w sprawie decyzjach. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne, o ile przepisy ustawy nie stanowią inaczej, sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. przepisami prawa obowiązującego w dniu podjęcia zaskarżonego aktu lub czynności. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie ich istnienia musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. Organ, odmawiając przyznania A. K. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku podkreślił, iż w okresie przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, tj. od dnia 1 stycznia 2000 r. do dnia [...] października 2007 r., skarżący nie podlegał żadnemu ubezpieczeniu i nie wskazał na żadne okoliczności szczególne, mogące tę przerwę usprawiedliwić. Nie został zatem, zdaniem organu, udowodniony okres 5 lat pozostawania w ubezpieczeniu w ostatnim 10-leciu, co jest wymagane do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. W tym czasie skarżący nie był bowiem niezdolny do pracy i w ocenie Prezesa ZUS nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia, z czego organ wywodzi brak szczególnych okoliczności. Organ nie wziął jednak pod uwagę faktu, iż skarżący już przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, tj. przed dniem [...] października 2007 r., miał problemy zdrowotne. Okoliczność tę A. K. potwierdził we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, załączając do niego orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia [...] marca 2008 r. Ponadto, na co wskazuje sam organ, orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2004 r. wobec skarżącego orzeczono częściową niezdolność do pracy od dnia [...] września 2004 r. do października 2005 r., zaś z opinii wydanej przez biegłego w postępowaniu sądowym o rentę zwykłą z dnia [...] stycznia 2006 r. wynika, iż częściowa niezdolność do pracy powinna trwać do zakończenia leczenia, tj. do stycznia 2006 r. Prezes ZUS wskazał tymczasem, iż w przypadku skarżącego nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Ze stanowiskiem tym nie sposób się zgodzić, albowiem nie można interpretować art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej mogą być usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok NSA z dnia 24 marca 2003 r. sygn. akt II SA 3594/02, Lex nr 142369). Skarżący, z powodu swojego stanu zdrowia, miał zatem ograniczone możliwości w poszukiwaniu pracy we wskazanym przez organ okresie (przede wszystkim chodzi tu o okres od września 2004 r., kiedy to stwierdzona została u skarżącego częściowa niezdolność do pracy, a więc na ponad 3 lata przed orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy), co należało uwzględnić przy rozpatrywaniu wniosku o świadczenie w drodze wyjątku. Podkreślenia wymaga ponadto, iż Prezes ZUS, zauważając fakt długiego okresu ubezpieczenia A. K., tj. ponad 30 lat, niezasadnie uznał, że nie ma on znaczenia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wobec niespełnienia przez wnioskodawcę przesłanki szczególnych okoliczności, których wystąpienie mogłoby uzasadniać nienabycie przez niego uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Przerwy w zatrudnieniu nie mogą być bowiem oceniane w oderwaniu od długości okresu ubezpieczenia, tym bardziej, że omawiany przepis art. 83 ustawy nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od długości przerwy, jaka zaistniała pomiędzy ustaniem zatrudnienia a powstaniem niezdolności do pracy. Należy zaznaczyć, iż świadczenie w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym w stosunku do okresu ubezpieczenia i to właśnie długość okresu ubezpieczenia w porównaniu z wiekiem ubezpieczonego jest jedną z tych przesłanek, które decydują o przyznaniu bądź odmowie przyznania tego świadczenia. Doniosłość problematyki rozmiaru stażu ubezpieczeniowego dostrzegł sam ustawodawca w przepisie art. 57 ust. 2 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, odstępując od wymogów określających okresy powstania niezdolności do pracy oraz od wymogu powstania jej nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów, w stosunku do ubezpieczonych, którzy udowodnili okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet lub 25 lat dla mężczyzn. Z kolei Sąd Najwyższy w Uchwale Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r. sygn. akt I UZP 5/05 (publ. OSNP 2006/19-20/305) jednoznacznie stwierdził - usuwając rozbieżności w dotychczasowym orzecznictwie we wskazanym zakresie - że renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. W jej uzasadnieniu Sąd Najwyższy odwołał się do sprawiedliwościowego aspektu inicjatywy ustawodawczej, dotyczącej zmiany art. 57 ustawy poprzez dodanie ust. 2, polegającej na przeniesieniu sytuacji osób z długim stażem ubezpieczeniowym i całkowicie niezdolnych do pracy ze statusu ubiegających się o świadczenie przyznawane na zasadzie wyjątku, na podstawie uznania Prezesa ZUS, do statusu osób mających prawo podmiotowe do renty. Co prawda zarówno art. 57, jak i 58 ustawy emerytalnej dotyczą rent przyznawanych na zasadach ogólnych, tym niemniej dokonana przez Sąd Najwyższy wykładnia stanowi generalną wskazówkę, możliwą do zastosowania także w odniesieniu do rent przyznawanych w drodze wyjątku, w szczególności ze względu na podnoszony przez Sąd Najwyższy sprawiedliwościowy aspekt zmian przepisów w zakresie rent z tytułu niezdolności do pracy. Mając na uwadze powyższe rozważania, zasadne było uchylenie zarówno zaskarżonej, jak i poprzedzającej ją decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Rozpoznając sprawę ponownie, organ powinien wnikliwie rozpatrzyć materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, z uwzględnieniem poczynionych przez Sąd uwag. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w całości Sąd orzekł w oparciu o art. 152 powołanej ustawy.