II SA/Wa 1361/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska, Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Danuta Kania, Protokolant specjalista Ewa Kielak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 marca 2019 r. sprawy ze skargi małoletniej N.T. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego K.T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] odmówił przyznania małoletniej N. T., reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową K. T., renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1383 ze zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jak jednak wynika z przytoczonego przepisu, aby było to możliwe, muszą zostać przez wnioskodawcę spełnione łącznie wszystkie warunki wymienione w tym przepisie. Niespełnienie któregokolwiek z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności organ zobowiązany jest zbadać uprawnienia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przepisie, odnosi się w pierwszej kolejności do osoby zmarłej, a w następstwie – również do członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS ustalił, że łączny okres ubezpieczenia zmarłego ojca dziecka –D. O. wynosi [...] lata [...] miesięcy i [...] dni. Okres ten – niebędący okresem 5-letnim – przypadł w 10-leciu poprzedzającym dzień śmierci D. O. Organ wskazał, iż ojciec dziecka pierwsze zatrudnienie podjął dopiero w dniu [...] grudnia 2009 r., w wieku 22 lat i nie pracował w latach 2011-2015. Brak podjęcia pracy w tym okresie, zdaniem organu, nie może być uznane za okoliczność szczególną, na którą ojciec dziecka nie miałby wpływu. W sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem w tym czasie przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Z pism skarżącej nie wynika żadne wyjaśnienie dotyczące przebiegu ubezpieczenia zmarłego. Skarżąca powołała się wyłącznie na swą sytuację materialną i poinformowała wprost, że nie wie nic o przebiegu ubezpieczenia zmarłego ojca dziecka. Z powyższych względów organ nie znalazł podstaw do przyznania małoletniej N. T. renty rodzinnej w drodze wyjątku. N. T. reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego – K. T. wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca podała, iż ojciec małoletniej popełnił samobójstwo. Za życia miał konflikt z prawem, odbywał karę więzienia oraz nie płacił alimentów. Przedstawiciel ustawowy wskazał, że jest osobą samotnie wychowującą trzy córki, spośród których najmłodsza ma 9 lat. Z tego też względu nie jest w stanie podjąć jakiejkolwiek pracy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i ocenę prawną wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2107), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1383 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy jednocześnie podkreślić, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana przez skarżącą renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca małoletniego dziecka, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w niniejszej sprawie byłoby możliwe tylko w przypadku wykazania, że zmarły ojciec dziecka przejawiał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Tylko w takiej sytuacji przyznanie świadczenia w drodze wyjątku byłoby zasadne. Z brzmienia art. 83 ust. 1 wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku ojca dziecka nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Organ rentowy ustalił, iż łączny okres składkowy zmarłego w wieku 30 lat ojca dziecka wynosi [...] lata [...] miesięcy i [...] dni. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udokumentowano tylko [...] lata [...] miesięcy i [...] dni okresów składkowych. Istotne jest również to, że po raz pierwszy ojciec dziecka został objęty ubezpieczeniem dopiero w wieku 22 lat. Nadto w latach 2011-2015 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia, ani też innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Z powyższego wynika, że przez okres wynoszący ponad 6 lat, ojciec dziecka nie wykonywał pracy, ani innej działalność potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Istotne jest również, że we wskazanych przerwach w ubezpieczeniu nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają również inne przeszkody, które uniemożliwiałyby zmarłemu podjęcie pracy w okresie przerwy w ubezpieczeniu, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Usprawiedliwieniem braku zatrudnienia nie może być podnoszona przez skarżącą kwestia nadużywania przez zmarłego alkoholu, konflikty z praw, ani też odbywanie kary pozbawienia wolności. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę stwierdza, że wskazane okoliczności nie mogą stanowić okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W świetle dotychczasowego orzecznictwa sądów administracyjnych, nieleczona choroba alkoholowa nie jest uznawana za okoliczność usprawiedliwiającą przerwy w zatrudnieniu (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 listopada 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 1544/06). Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 13 grudnia 2000 r., sygn. akt II SA 1936/00 (Lex nr 51005), wprost stwierdził, że skutków alkoholizmu nie można uznać za okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową. W wyroku z dnia 21 lutego 2003 r., sygn. akt II SA 3404/02 (publ. Lex nr 142371) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził zaś, że uzależnienie alkoholowe nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy. Nie mogą stanowić okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przytoczone przez skarżącą konflikty ojca dziecka z prawem, czy też odbywanie kary pozbawienia wolności. Należy uznać, że wskazane okoliczności są zależne od woli danej osoby. Ojciec dziecka miał na nie wpływ i należy przypuszczać, że godził się z konsekwencjami swojego postępowania. W sprawie istotny jest natomiast fakt, iż zmarły ojciec dziecka posiadał krótki staż ubezpieczeniowy, nieadekwatny do jego wieku (30 lat w dacie zgonu). Zmarły podjął pracę dopiero w wieku 22 lat a w okresie od 2011 r. do 2015 r. nie podejmował zatrudnienia ani tez żadnej innej działalności objętej ubezpieczeniem. Z treści wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku oraz przedłożonych dokumentów nie wynikają zaś żadne okoliczności, które usprawiedliwiałyby tak długi okres braku aktywności zawodowej zmarłego, a które mogłyby być uznane za okoliczność szczególną uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zdaniem Sądu słusznie Prezes ZUS odmówił wnioskodawczyni przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Niewątpliwie sytuacja materialna skarżącej jest trudna. Sąd bierze pod uwagę fakt, iż matka dziecka wychowuje troje małoletnich dzieci. Oczywistym jest też, że wydatki związane z utrzymaniem rodziny są znaczne. Nie wystarcza to jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a jedynie taki charakter ma świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżącą o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.