II SA/Wa 141/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz (spr.), Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędzia WSA Andrzej Góraj, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 6 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi J. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] października 2021 r. nr [...] J. G. w piśmie z 23 marca 2021 r. (sprecyzowanym w piśmie z 12 kwietnia 2021 r.) zwrócił się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Wnioskodawca podał, że od przeszło sześciu lat sprawuje opiekę nad chorym ojcem, który jest niezdolny do samodzielnego funkcjonowania oraz że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od dnia [...] lipca 2020 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] października 2021 r. (nr [...]) wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.), odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia, a po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z [...] listopada 2021 r. (nr [...]), utrzymał w mocy swoją dotychczasową decyzję. W uzasadnieniu ostatecznej decyzji organ administracji przytoczył treść art. 83 ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i wyjaśnił, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane jeżeli wnioskodawca spełnił wszystkie warunki określone w tym przepisie, tj. 1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2) nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, 3) nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4) nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podał, że J. G. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od [...] lipca 2020 r. tj. w wieku 57 lat. Do tego czasu udokumentował 25 lat, 1 miesiąc i 15 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy (26 lutego 2020 r.), zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentował 2 lata, 5 miesięcy i 14 dni okresów składkowych i nieskładkowych (okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych). Organ dodał, że J. G. przez okres 12 lat, 8 miesięcy i 18 dni (od [...] stycznia do [...] kwietnia 2002 r., od [...] sierpnia 2002 r. do [...] grudnia 2014 r.) prowadził działalność gospodarczą, niemniej przez okres 11 lat i 2 miesięcy nie opłacał składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, wskutek czego powstały przerwy w zatrudnieniu. Prowadzenie działalności gospodarczej i nieodprowadzanie z powyższego tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe było świadomym wyborem rodzącym określone skutki prawne. W konkluzji organ administracji podał, że skarżący nie udokumentował że przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy miały miejsce zdarzenia zewnętrzne (niezależne od jego woli, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec), które uniemożliwiły mu podjęcie zatrudnienia. Trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie jest to świadczenie socjalne. J. G. w piśmie z 14 grudnia 2021 r. zaskarżył decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] listopada 2021 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i wniósł o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] października 2021 r. (nr [...]), na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329). W uzasadnieniu skargi skarżący podał, że organ administracji wydając zaskarżoną decyzję nie wziął pod uwagę, na co wskazuje uzasadnienie rozstrzygnięcia, że od 2015 r. opiekuje się chorym ojcem, który przeszedł udar mózgu, przeszczep serca oraz cierpi na chorobę nowotworową i jest niezdolny do samodzielnej egzystencji. Choroba ojca jest okolicznością, na którą nie miał wpływu, której nie mógł przewidzieć i której nie mógł zapobiec. J. G. dodał, że od 2020 r. jest całkowicie niezdolny do pracy oraz że posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. W piśmie procesowym z 19 kwietnia 2022 r. radca prawny P. O., ustanowiony pełnomocnikiem skarżącego z urzędu, wniósł o uwzględnienie skargi, wskazując, że organ nie wziął pod uwagę, że J. G. opiekuje się schorowanym ojcem. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jako okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 należy rozumieć zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00, LEX nr 53784). Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 października 2000 r., sygn. akt II SA 954/00, LEX nr 53788). Przy czym dla oceny, czy w sprawie występują szczególne okoliczności istotne znaczenie może mieć wielkość okresu składkowego i nieskładkowego. Inaczej bowiem należy ocenić sytuację ubezpieczonego mającego niewielki taki okres, inaczej zaś sytuację ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy w rozmiarze niewiele odbiegającym od wymaganego ustawowo (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 marca 2009 r. sygn. akt I OSK 1023/08, Lex nr 570285). Przede wszystkim należy podkreślić, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzje administracyjne w tego rodzaju sprawach jest związany rygorami procedury administracyjnej. Obowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.). Organ administracji winien w sposób zrozumiały i czytelny przedstawić motywy, jakimi się kierował podejmując takie, a nie inne rozstrzygnięcie. Uzasadnienie podjętego rozstrzygnięcia, zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., powinno zawierać wszechstronną analizę zgromadzonego materiału dowodowego i wyczerpująco uargumentowane stanowisko organu. Z uzasadnienia decyzji uznaniowej powinno zatem wynikać, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały ustalone, rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Niedopuszczalne jest tym samym uchylanie się przez organ od oceny i wyczerpującego odniesienia się do wszystkich istotnych zarzutów podnoszonych przez stronę. W przypadku rozstrzygnięcia negatywnego dla strony, organ powinien wykazać, że nie mógł inaczej orzec, z uwagi na konkretne okoliczności prawne lub faktyczne występujące w danej sprawie. W ocenie Sądu, w rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie wywiązał się z tych obowiązków w sposób należyty. Organ administracji nie odniósł się do wskazywanej przez J. G. we wniosku o wydanie decyzji, a następnie we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, przyczyny pozostawania poza zatrudnieniem w postaci konieczności sprawowania stałej opieki nad ojcem, który jest niezdolny do samodzielnej egzystencji. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się co do zasady, że zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad członkiem rodziny nie jest okolicznością niezależną od woli ubezpieczonego, lecz jego wyborem i dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Opieka nad członkiem rodziny mogła ograniczać, natomiast nie uniemożliwiała całkowicie wykonywania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie m. in. w wyroku z dnia 20 września 2019 r., sygn. akt II SA/Wa 65/19 zauważył, że w sytuacji, w której mamy do czynienia z osobą niepełnosprawną, niezdolną do samodzielnej egzystencji, czy też wymagającą stałej opieki należy ustalić i ocenić, czy rezygnacja z pracy była "wyborem" ubezpieczonego, czy koniecznością życiową. W wyroku z 13 maja 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 1666/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził natomiast, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz wychowania dziecka jest wyborem rodzica, a zatem nie może być uznana za szczególną okoliczność. Natomiast w przypadku opieki rodzica nad niepełnosprawnym dzieckiem nie mamy do czynienia z "wyborem" rodzica, lecz z koniecznością życiową. Taki przypadek winien być kwalifikowany jako szczególna okoliczność (por. również wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 lipca 2016 r. sygn. akt I OSK 872/16, LEX nr 2100749). Organ administracji ma oczywiście rację, że podejmowanie pracy i prowadzenie działalności gospodarczej bez opłacania z tego tytułu składek na ubezpieczenie społeczne jest świadomym wyborem, rodzącym określone skutki i nie stanowi szczególnej okoliczności, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W świetle tego co powiedziano, okoliczność ta nie może jednak "usprawiedliwiać" milczenia organu w przedstawionej kwestii. Na zakończenie Sąd jeszcze raz podkreśla, że każdy ubiegający się o świadczenie z ZUS, również o rentę w drodze wyjątku, ma prawo oczekiwać od organu dokładnego i rzetelnego zbadania jego sprawy i dokonania ustaleń niezbędnych do jej wyjaśnienia, co z kolei winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. W niniejszej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie ustalił dostatecznie wszystkich jej istotnych okoliczności i w ten sposób naruszył art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na jej wynik. Ponownie rozpatrując sprawę organ uwzględni przedstawione wyżej wskazania i ocenę prawną. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2022 r., poz. 329), orzekł jak w sentencji wyroku.