II SA/Wa 1420/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędziowie WSA Anna Mierzejewska (spr.), Maria Werpachowska, Protokolant starszy sekretarz sądowy Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 listopada 2015 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] marca 2015 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2015 r., odmawiającą przyznania A.W. świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r., poz. 748) jest możliwe, jeśli wnioskodawca spełnia następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z nich wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia. Podkreślił, że w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnienia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Wyjaśnił, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. W wyniku postępowania wyjaśniającego organ ustalił, że wnioskodawczyni na przestrzeni 41 lat życia, tj. na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy, udokumentowała łącznie 6 lat, 4 miesiące i 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Z akt sprawy wynika, iż wnioskodawczyni w okresie od [...].12.1995 r. do [...]. 09.2008 r. nie wykonywała zatrudnienia, ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Orzeczeniem z dnia [...] czerwca 2015 r. lekarz orzecznik ustalił w stosunku do wnioskodawczyni częściową niezdolność do pracy od [...] września 1998 r. do [...] września 2008 r., natomiast całkowitą niezdolność do pracy od [...] września 2008 r. do [...] listopada 2017 r. Jednocześnie dodał, że ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawczyni, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi A.W. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której stwierdziła, że organ nie wziął pod uwagę, iż w czasie jej częściowej niezdolności do pracy przyjmowała lekarstwa, które upośledzały ją psychicznie i fizycznie, stąd też nie mogła w tym czasie podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia. Ponadto wyjaśniła, że na dochód jej trzyosobowej rodziny składa się jedynie emerytura jej ojca, z której pokrywane są bieżące opłaty oraz zakup lekarstw dla niej i jej schorowanego ojca. Wskazała też, że nie mieszka z mężem, z którym pozostaje w separacji, jej syn jest bezrobotny, a córka pracuje na pół etatu i też z nią nie mieszka. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r., poz. 1647), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Oznacza to, iż sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z obowiązującymi przepisami prawa. Skarga A.W. analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy jednocześnie podkreślić, że stosownie do art. 124 cytowanej ustawy w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w ustawie stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że niniejsza ustawa stanowi inaczej. Powyższe oznacza, że Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), tj. podejmować wszelkie niezbędne kroki, zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Zobowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W rozpoznawanej sprawie organ odmówił przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku, opierając swoje rozstrzygnięcie na braku przesłanki szczególnych okoliczności. Nadto wskazał na krótki i nieadekwatny do wieku staż ubezpieczeniowy skarżącej. Stanowisko organu w tym względzie, zdaniem Sądu, nie znajduje oparcia w treści cytowanego wyżej art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Kwestią zasadniczą, której organ dostatecznie nie wyjaśnił, są powody niespełnienia przez skarżącą wymagań uprawniających do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie oraz ocena, czy nie nastąpiło to wskutek szczególnych okoliczności. Trafne jest stanowisko organu, że okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy, nie jest samo istnienie choroby czy schorzenia. Zwłaszcza w sytuacji, w której brak jest orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, można przyjąć, że osoba jest zdolna do podjęcia zatrudnienia. Częściowa zaś niezdolność do pracy jedynie ogranicza tę możliwość, a nie wyklucza. Jednakże zasady tej nie można generalizować lecz każdorazowo zbadać na tle konkretnego stanu faktycznego sprawy. Niekwestionowanym w sprawie jest fakt, iż skarżąca cierpi na przewlekłą chorobę – [...]. W swoich wystąpieniach, na etapie postępowania administracyjnego i sądowego, skarżąca wskazywała na wszelkie trudności spowodowane powyższą chorobą. Twierdziła, m.in., że choroba, na którą cierpi, jest chorobą przewlekłą, która rozwijała się u niej już dużo wcześniej niż wskazali to lekarze orzecznicy ZUS. Ponadto, z uwagi na przyjmowane leki, był utrudniony z nią kontakt, a od 5 lat w ogóle nie wychodzi z domu. Wskazywała też, że nasilające się objawy choroby uniemożliwiały jej podjęcie zatrudnienia. Podkreślała, że jej niepełnosprawność istnieje od 31 roku życia. Organ w żaden sposób nie odniósł się do tych wyjaśnień, nie przeprowadził dodatkowych dowodów, nie zażądał dodatkowych dokumentów, chociaż istotne w sprawie jest, czy skarżąca miała rzeczywiście możliwość wykonywania pracy z uwagi na swoją chorobę przed orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Zdaniem Sądu, biorąc pod uwagę choćby przebieg zatrudnienia skarżącej, możnaby wnioskować, iż tak częste przerwy w zatrudnieniu i podejmowanie pracy na kilka dni, czy miesięcy, mogło być spowodowane jakimiś szczególnymi okolicznościami. Trudno bowiem przypuszczać, iż zdrowa osoba rezygnowałaby z pracy bez wyraźnej, ważnej przyczyny. Biorąc zaś pod uwagę rodzaj choroby i objawy – m.in. utrudniony kontakt, trudno przyjąć, iż skarżąca mogła wykonywać jakąkolwiek pracę, skoro sama potrzebowała stałej opieki innej osoby. Zdaniem Sądu w tej sprawie nie można interpretować art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno – rentowej w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest bowiem tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej mogą być usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok NSA z dnia 24 marca 2003 r., sygn. akt II SA 3594/02, Lex nr 142639). Organ winien był sprawdzić fakt złego stanu zdrowia skarżącej oraz długotrwałej choroby przed orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy pod kątem ewentualnego zmniejszenia stażu pracy i utrudnienia w wypracowaniu odpowiedniego okresu ubezpieczeniowego. Tymczasem w zaskarżonej decyzji organ nie odniósł się w ogóle do powyższych kwestii, a nie można jednoznacznie wykluczyć, by okoliczności te nie miały żadnego wpływu na okres zatrudnienia. Zgodzić się należy z organem, iż trudna sytuacja materialna skarżącej nie może stanowić jedynej i wystarczającej przesłanki do przyznania tego świadczenia. Jednak w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest mowa o środkach niezbędnych do utrzymania i ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji. Tego wymogu również nie spełnia zaskarżona decyzja. Organ bowiem nie wziął pod uwagę, tego co wielokrotnie podkreślała skarżąca, że pozostaje ona na utrzymaniu 86 - letniego schorowanego ojca. Zatem wszystkie koszty związane z utrzymaniem i leczeniem jej i jej ojca pokrywane są tylko ze świadczenia emerytalnego w wysokości 1797,14 zł brutto. W tym stanie rzeczy organ winien ponownie dokonać oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, jak również uzupełnić go i rozstrzygnąć, czy w niniejszej sprawie nie została jednak spełniona przesłanka szczególnych okoliczności uzasadniająca przyznanie wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Konkludując, Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały – w ocenie Sądu – istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji powyższych stwierdzeń koniecznym jest ponowne przeprowadzenie postępowania dowodowego i ponowna ocena całości materiału dowodowego. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.