II SA/Wa 1456/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Asesor WSA Janusz Walawski, Asesor WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Protokolant Łukasz Pilip, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 kwietnia 2005 r. sprawy ze skargi H. K. - przedstawicielki ustawowej małoletnich K., A. i A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2004 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] kwietnia 2004 r. Nr [...], 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2004 r. nr [...], po ponownym rozpoznaniu sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] kwietnia 2004 r. nr [...], odmawiającą przyznania H. K. renty rodzinnej na rzecz małoletnich dzieci K., A. i A. K., po zmarłym ojcu dzieci P. K. W uzasadnieniu organ podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wyjaśnił też, że renta rodzinna jest pochodną osoby zmarłej, tak więc szczególna okoliczność, o której mowa w tym przepisie również odnosi się do tej osoby. Prezes ZUS wskazał, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na uznanie, że ubezpieczony nie spełnił warunków do świadczenia w zwykłym trybie na skutek niezależnych od jego woli okoliczności, bowiem w czasie wykonywania zatrudnienia w latach 1999-2003 wystąpiła przerwa, pomimo braku orzeczenia wobec niego całkowitej niezdolności do pracy. Fakt zaś rejestracji ojca dzieci w tym okresie w urzędzie pracy jako osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku nie może być uznany jako okoliczność szczególna w rozumieniu ustawy. Ponadto organ podniósł, że udokumentowany łączny okres składkowy i nieskładkowy zmarłego wynoszący 11 lat 3 miesiące i 1 dzień jest nieadekwatny w stosunku do jego wieku wynoszącego w chwili zgonu [...] lat, zaś renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego powiązanym z opłacaniem składek, a nie świadczeniem socjalnym. Sama natomiast trudna sytuacja materialna nie może przesądzać o pozytywnym rozstrzygnięciu. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie H. K. wniosła o jej uchylenie zarzucając, że nie zostały wzięte pod uwagę wszystkie okoliczności i uwarunkowania występujące w sprawie. Wskazała na powszechnie znane problemy związane ze znalezieniem pracy, szczególnie w jej miejscu zamieszkania oraz konieczność podejmowania przez zmarłego każdej pracy, by zdobyć środki na utrzymanie rodziny. Nie zgodziła się również ze stwierdzeniem organu dotyczącym nieadekwatności stażu ubezpieczeniowego męża w stosunku do jego wieku. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie z argumentacją zbieżną z zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych z funduszu gromadzonego na ten cel ze składek ubezpieczonych - przyszłych świadczeniobiorców - w art. 83 ust. 1, przewidziano regulację szczególną. Pozwala ona na uzyskanie w drodze wyjątku świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają wymogów do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Świadczenia określane w ww. art. 83 ust. 1 ustawy są świadczeniami wyjątkowymi także z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a nadto, nie mają charakteru roszczeniowego. Ustawa nie gwarantuje bowiem ich wypłaty, pozostawiając rozstrzygnięcie w tym zakresie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak zupełnej dowolności organu przy przyznawaniu świadczeń tego rodzaju. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymogów dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Stosownie do przepisu art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w postępowaniu w sprawach o świadczenie w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS, podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i dokonania. W szczególności winien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany też do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uchybił powyższym regułom procesowym i to w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W szczególności organ w uzasadnieniach obydwu decyzji powołał się na okoliczności faktyczne, które nie mają bezpośredniego związku z przesłankami orzekania w przedmiocie przyznania bądź odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, określonymi we wskazanym przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stwierdził bowiem, że zmarły ojciec dzieci udokumentował okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 11 lat 3 miesiące i 1 dzień, który jest nieadekwatny do jego wieku wynoszącego w chwili zgonu [...] lat, zaś w okresie od 27 lipca 1999 r. do 10 sierpnia 2003 r. wystąpiła przerwa w zatrudnieniu, pomimo, że nie był on uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy. Należy zauważyć, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego, i w związku z tym okoliczność ta nie ma w sprawie większego znaczenia. Kwestią zaś zasadniczą są przyczyny niespełnienia przez zmarłego wymagań potrzebnych do uzyskania emerytury lub renty w zwykłym trybie. Co prawda Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że nie dopatrzył się szczególnych okoliczności, wskutek których nie nabył on takich uprawnień, lecz swoją oceną objął jedynie przerwę w zatrudnieniu oraz rejestrację jako bezrobotnego bez prawa do zasiłku. Nie odniósł się zaś w ogóle do faktu, że zgon ojca dzieci nastąpił w trakcie ubezpieczenia. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 omawianej ustawy należy uznać trudną do przezwyciężenia przeszkodę, na którą ubezpieczony nie miał wpływu. Organ nie odniósł się zupełnie do faktu, że ubezpieczony zmarł nagle w trakcie zatrudnienia i to w sytuacji, gdy do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie zabrakło mu jedynie 2 miesiące i 25 dni, bowiem jego staż ubezpieczeniowy w ostatnim dziesięcioleciu wyniósł 4 lata 9 miesięcy i 5 dni. Skoro całkowitą niezdolność do pracy traktuje się jako okoliczność szczególną, to w niniejszej sprawie należało rozważyć, czy nagła śmierć nie mogła stanowić takiej okoliczności. Jest to tym bardziej istotnie, że decyzja w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku jest decyzją uznaniową, zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego nakładają na organ w takiej sytuacji obowiązek szczególnej wnikliwości. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien rozważyć, czy zgon ubezpieczonego w opisanej sytuacji nie stanowi przesłanki szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. O zakresie wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd orzekł na podstawie art. 152 powołanej ustawy.