II SA/Wa 1550/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędziowie WSA Adam Lipiński, Bronisław Szydło (spr.), Protokolant Monika Michnik-Misterek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 06 lutego 2009 r. sprawy ze skargi I. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2008 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] sierpnia 2008 r., 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2008 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), którą odmówił I. S. przyznania jako świadczenia w drodze wyjątku renty rodzinnej dla jej małoletniej córki M. S. ur. [...], po zmarłym w dniu [...] ojcu R. S. W uzasadnieniu podał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przez osobę zmarłą warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a następnie członka rodziny osoby zmarłej uprawnionej do renty rodzinnej po zmarłym. Zgodnie z powołanym art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, prawo do świadczenia w drodze wyjątku przysługuje, jeżeli wnioskodawca spełnia następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczegółowych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że zmarły w wieku [...] lat ojciec córki wnioskodawczyni legitymuje się okresem składkowym wynoszącym jedynie 1 rok 3 miesiące i 28 dni. W latach 2005-2006 nie pracował i nie opłacał składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W ocenie Prezesa ZUS nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia przez ojca małoletniej córki wnioskodawczyni, bowiem przez ten okres nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie przeszkody w wykonywaniu przez niego zatrudnienia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie I. S. wnosiła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] sierpnia 2008 r., zarzucając, że naruszenie art. 7, 9, 10 § 1, 73 § 1, 77 § 1, 80, 81 Kodeksu postępowania administracyjnego, wyrażające się w braku należytego i wyczerpującego poinformowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych dotyczących postępowania administracyjnego oraz braku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego w oparciu o słuszny interes strony, poprzez brak zawiadomienia strony o możliwości zgłaszania nowych dowodów w sprawie, zapoznania się z aktami sprawy i poinformowania o skutkach niezapoznania się z nimi przed wydaniem decyzji w sprawie oraz wypowiedzenia się do zebranych w sprawie dowodów, co w efekcie skutkowało uniemożliwieniem stronie wzięcia czynnego udziału w toczącym się postępowaniu i zgłoszenie nowych dowodów, a także ustosunkowania się co do zebranych dowodów i materiałów. Prezes ZUS nie przeprowadził dokładnego i szczegółowego wyjaśnienia stanu faktycznego i niedopuszczenia wszelkich, przyczyniających się do wyjaśnienia stanu faktycznego dowodów w sprawie, a w szczególności poprzez brak przeanalizowania okoliczności towarzyszących śmierci zmarłego ojca małoletniej córki skarżącej, co skutkowało podjęciem decyzji w sposób dowolny oraz w oparciu o niepełny materiał dowodowy. Zdaniem skarżącej, śmierć ojca jej małoletniej córki stanowi okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wyjaśniła, że dramatyczne okoliczności jego śmierci, popełnił samobójstwo na jej oczach, mogą świadczyć o istnieniu trwałego stanu psychicznego, w postaci depresji czy innej frustracji, która uniemożliwiła mu nabycie uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Zarzuciła ponadto, że Prezes ZUS nie przeanalizował przyczyn, dla których jej zmarły mąż, w latach 2005-2006, podejmował prace dorywcze, bez możliwości odprowadzenia składek na ubezpieczenie społeczne. Nie miał możliwości podjęcia stałej pracy z uwagi na duże bezrobocie. Zmarły, osoba w młodym wieku, aktywnie poszukiwał pracy z uwagi na konieczność utrzymania siebie i rodziny, nie uchylał się od zatrudnienia i dlatego podejmował nawet pracę dorywczą. Ostatnio, na rok przed śmiercią uzyskał stałą pracę i w chwili śmierci pozostawał w zatrudnieniu. Zdaniem skarżącej, błędem organu było więc odmówienie uznania istnienia szczególnych okoliczności uniemożliwiających zmarłemu zatrudnienie w latach 2005-2006 r. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS, powołując się na ustalony stan faktyczny i prawny, wnosił o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Uprawnienie Prezesa ZUS w zakresie możliwości przyznawania świadczeń wyjątkowych nie oznacza, że organ ten w zakresie istniejącej delegacji ustawowej może w sposób dowolny kształtować stosunki prawne. Decyzja uznaniowa musi czynić zadość zakreślonym przez ustawodawcę granicom regulacji prawnej, a w sprawie takiej jak niniejsza decyzja musi wykazywać właściwości zastosowania przepisu z wyczerpaniem wszystkich jego elementów w ramach zakreślonego stanu faktycznego dla pełnego określenia praw i obowiązków jej adresata. Sądowa kontrola decyzji uznaniowych jest ograniczona i sprowadza się do oceny, czy organ rozstrzygający badał sprawę w zakresie dyrektyw uznaniowych, jak również, czy zebrał i rozważył cały materiał dowodowy w danej sprawie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w tej ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na wiek lub stan zdrowia, podjąć pracy zarobkowej i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie tego musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. Prezes ZUS podejmujący decyzję w sprawie świadczeń, w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest związany rygorami procedury administracyjnej, co wyraźnie wynika z przepisu art. 124 tej ustawy. Prezes ZUS winien więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1, art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W niniejszej sprawie Prezes ZUS dopuścił się naruszenia wszystkich tych reguł procesowych w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, czego dowodem są przede wszystkim uzasadnienia obu jego decyzji. Sprowadzają się one wyłącznie do przytoczenia okoliczności faktycznych, które w jego ocenie wpływały na odmowę, nie wspominają natomiast o tych, które mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w trybie wyjątkowym. W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości fakt, że małoletnia M. S. jest pozostałym po zmarłym R. S. członkiem rodziny. Bezspornym jest również to, że nie ma ona niezbędnych środków utrzymania, zważywszy na trudną sytuację materialną jej matki, ze względu na wiek nie może podjąć pracy zarobkowej lub działalności gospodarczej objętej ubezpieczeniem społecznym. W sprawie bezspornym jest również, że R. S. zmarł tragicznie, będąc objęty ubezpieczeniem społecznym, bowiem od [...] listopada 2006 r. pozostawał w zatrudnieniu na podstawie umowy o pracę. Jedyną przyczyną ustania zatrudnienia była jego śmierć, która nastąpiła wskutek nagłych, nieprzewidywalnych okoliczności. R. S. wykazywał wolę kontynuowania zatrudnienia i gdyby nie nagła jego śmierć, mógłby osiągnąć wymagany okres ubezpieczenia. Prezes ZUS nie uwzględnił okresu jego zatrudnienia w latach 2005-2006, bowiem z tytułu tego zatrudnienia nie odprowadzono składek ubezpieczenia społecznego. Prezes ZUS nawet nie analizował przyczyn, dla których pracodawcy zmarłego R. S. – nie opłacili składek ubezpieczenia społecznego, mimo takiego ich obowiązku i kwestii tej nie wyjaśnił, mimo że dysponuje odpowiednimi strukturami kontrolnymi. Aktywność zawodowa R. S. powinna być analizowana z uwzględnieniem jego krótkiego życia. Ważne są powody, które skutkowały brakiem odprowadzania składek ubezpieczenia społecznego, ale także okoliczność, że najdłuższy okres składkowy w życiu ubezpieczonego i tym samym najdłuższy okres jego pracy u ostatniego pracodawcy, został w sposób nagły przerwany przez jego śmierć. Ponownie rozpoznając sprawę, Prezes ZUS winien dokonać analizy powyższych okoliczności pod kątem art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, rozważyć czy te okoliczności stanowią szczególne okoliczności w rozumieniu powołanego przepisu, co uzasadniałoby przyznanie małoletniej córce skarżącej prawa do renty rodzinnej po zmarłym ojcu. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) orzekł, jak w sentencji.