II SA/Wa 1578/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Mierzejewska, Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, WSA Joanna Kube (spr.), Protokolant Bartosz Piwoński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 listopada 2006 r. sprawy ze skargi H.L. – przedstawiciela ustawowego małoletniego M.L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę 2. zasądza ze środków budżetowych na rzecz adwokata M.G. kwotę 240 zł (słownie dwieście czterdzieści złotych) podwyższoną o kwotę 52,80 zł (słownie pięćdziesiąt dwa osiemdziesiąt) tj. stawką 22% podatku od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej przyznanej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy H.L. – przedstawiciela ustawowego małoletniego M.L. od decyzji z dnia [...] października 2005 r. nr [...] o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach (...) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Podano również, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Również szczególne okoliczności, o których mowa w przepisie powołanym wyżej odnosi się do tej osoby. W toku postępowania ustalono, że J.L., ojciec małoletniego dziecka, na przestrzeni 43 lat życia (ur. w 1961 r. zmarł w 2005 r.) posiadał okres ubezpieczenia wynoszący 15 lat, 6 miesięcy i 22 dni. Ostatni okres ubezpieczenia przypada na dzień [...] listopada 2000 r. Od ostatniego okresu składkowego do zgonu w dniu [...] maja 2005 r., tj. przez okres 4 lat i 5 miesięcy nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, co spowodowało brak uprawnień do renty ustawowej. W tym czasie ojciec dziecka nie miał orzeczonej przez lekarza orzecznika ZUS całkowitej niezdolności do pracy z powodu stanu zdrowia. W ocenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w sprawie brak jest szczególnych okoliczności uniemożliwiających ubezpieczonemu kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego na zasadach ogólnych. Ponadto stwierdzono, że wykazany dochód na osobę w rodzinie wynoszący [...] zł nie wskazuje, aby dziecko wraz z wnioskodawczynią pozostawało bez niezbędnych środków utrzymania. Posiadane środki pozwalają na pokrycie niezbędnych wydatków, co nie wyklucza faktu, że sytuacja bytowa i materialna może być trudna. W skardze do Sądu H.L. wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji, podała, że jest dla niej bardzo krzywdząca. Zarzuciła organowi naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach (...), art. 100 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, art. 7 Konstytucji oraz art. 18 ust. 2, art. 26 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka z dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.). Wyjaśniła, że po dacie ostatniego okresu składkowego J.L. był osobą bezrobotną, tj. od [...] listopada 2000 r. do [...] maja 2004 r., co wynika z zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy w B. z [...] października 2005 r. Dokument ten potwierdza, że był on bezrobotnym także w okresach od [...] stycznia 1996 r. do [...] czerwca 1996 r., od [...] października 1996 r. do [...] lutego 2000 r. Ponadto od [...] stycznia 1996 r. do [...] czerwca 1996 r. i od [...] października 1996 r. do [...] kwietnia 1997 r. pobierał zasiłek dla bezrobotnych. Podała, że w C., miejscowości, w której mieszkał ojciec małoletniego dziecka, upadła Fabryka Maszyn Rolniczych "[...]". Na całym [...] istnieje bardzo wysoki poziom bezrobocia. Jej zdaniem, przedstawiając zaświadczenie wykazała zaistnienie przesłanki szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...). Wnosząca skargę zarzuciła organowi, że nie wziął pod uwagę faktu, że od 1998 r. nie była żoną ubezpieczonego i w związku z tym nie jest w stanie przedstawić dowodów aktywności zawodowej jej byłego małżonka. Stwierdziła, że organ nie uwzględnił faktu, że J.L. wskutek śmierci w wieku 43 lat nie mógł nabyć w ciągu kolejnych lat swojego życia uprawnień do świadczeń w trybie zwykłym. Fakt ten należałoby uznać za zdarzenie, bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków. Podała, że jest matką samotnie wychowującą trójkę dzieci, z których dwoje jest niepełnosprawych i wymaga specjalistycznego leczenia, co wiąże się z kosztami. Jej zdaniem decyzja uznaniowa, do której należy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku winna uwzględniać interes społeczny i słuszny interes obywatela. Zaskarżona decyzja w tym kontekście nie wyjaśnia wszechstronnie i całościowo wszystkich okoliczności sprawy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 tej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: - po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, - po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, - po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Jak słusznie podkreślił organ, z faktu, że świadczenie w drodze wyjątku po zmarłym członku rodziny jest pochodnym świadczenia osoby zmarłej, należy okoliczności szczególne z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...) odnosić właśnie do tej osoby. Należy podkreślić, że świadczenia przyznawane na podstawie powołanego przepisu mają charakter wyjątkowy, co oznacza, że dotyczą wąskiego kręgu osób, które wskutek nadzwyczajnych przypadków losowych, nie mogły ze względów obiektywnych podtrzymać swojej aktywności zawodowej. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabycie świadczeń w trybie przepisów powołanej ustawy - na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 tej ustawy - należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00 - LEX nr 537884). Ojciec dziecka, zmarły w wieku 43 lat, w okresie aktywności zawodowej od grudnia 1980 r. do śmierci w dniu [...] maja 2005 r. posiadał okres ubezpieczenia wynoszący 15 lat, 6 miesięcy i 22 dni, a w ostatnim dziesięcioleciu przed zgonem wypracował staż pracy w wymiarze 2 lat, 8 miesięcy i 10 dni. Należy zwrócić uwagę, że J.L. nie podejmował zatrudnienia popartego opłacaniem składek również wcześniej, w okresie od [...] kwietnia 1985 r. do [...] marca 1986 r. oraz od [...] lipca 1994 r. do [...] lipca 1995 r. Podnoszony przez skarżącą fakt bezrobocia mógłby stanowić przesłankę wskazującą na wystąpienie szczególnych okoliczności uniemożliwiających podjęcie pracy, jeżeli całokształt okoliczności sprawy wskazywałby na aktywność ubezpieczonego w kierunku znalezienia jakiejkolwiek pracy (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 listopada 2004 r. II SA/Wa 82/04, LEX nr 155885). Oceniając zgromadzony materiał dowodowy należy przyjąć, że niepodejmowanie zatrudnienia przez ojca dziecka w latach 1997 - 2000 i 2000 – 2005 nie wynikało z ważnych powodów, dla których wymieniony z przyczyn od siebie niezależnych i niemożliwych do pokonania, przy dołożeniu należytej staranności nie mógł spełnić wymagań potrzebnych do uzyskania emerytury lub renty w normalnym trybie. Jednocześnie należy wskazać, że przedwczesna śmierć ojca dziecka w stanie faktycznym sprawy nie może być uznana za okoliczność szczególną usprawiedliwiającą brak spełnienia warunków do przyznania renty rodzinnej ustawowej, ponieważ nie nastąpiła ona w trakcie pozostawania ojca dziecka w zatrudnieniu podlegającym ubezpieczeniu. Zgon ubezpieczonego nastąpił cztery i pół roku później, przy czym należy zauważyć, że ostatnio był zatrudniony od [...] lutego 2000 r. do [...] listopada 2000 r. w areszcie śledczym podczas odbywania kary pozbawienia wolności. Przedtem podlegał ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia do dnia [...] kwietnia 1997 r. Ponadto w rozpatrywanej sprawie należy zwrócić uwagę, że po stronie skarżącej nie zachodzi przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje ją z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku. Wykazane środki utrzymania w kwocie [...] zł na członka rodziny nie są zapewne wystarczające, zważywszy na potrzeby skarżącej i jej dzieci, lecz trudno uznać wymienioną sumę jako tą, która nie pozwala zaspokoić potrzeb niezbędnych. Brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane przez skarżącą środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która od 1 marca 2006 r. wynosi 597,46 zł. Porównując dochód na osobę w rodzinie skarżącej z wysokością najniższej emerytury należy wykluczyć możliwość uznania, że skarżąca nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Zdaniem Sądu, ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie powołanego powyżej przepisu przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. Dodatkowo dla celów porównawczych należy wskazać, że obecnie minimalne wynagrodzenie za pracę od 1 stycznia 2006 r. wynosi 899,10 zł. Odnosząc się zaś do zarzutów naruszenia przez organ przepisów dotyczących ochrony praw dziecka do życia, rozwoju i edukacji zawartych w Konwencji o prawach dziecka 20 listopada 1989 r., Konstytucji RP oraz w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym należy stwierdzić, że przepisy tych aktów prawnych nie wyłączają stosowania art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Nie można także uznać za zasadny zarzutu naruszenia art. 7 kpa przez organ, gdyż słuszny interes obywatela może być uwzględniony tylko wówczas gdy zostaną spełnione przesłanki zawarte w przepisie prawa materialnego. Skoro skarżąca nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku to stosując prawo - organ nie działał w granicach uznania administracyjnego, bowiem działanie w granicach uznania administracyjnego ma miejsce wówczas, gdy wybór sposobu załatwienia sprawy pozostawiony jest organowi. Wówczas organ obowiązany jest wyważyć czy uwzględnia interes obywatela czy też interes społeczny i stosować dyrektywę interpretacyjną z art. 7 kpa (por. wyrok NSA z dnia 3 czerwca 2005 r. sygn. akt OSK 1183/04 LEX nr 171688). Mając powyższe na względzie Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego, ani też nie została wydana z naruszeniem procedury administracyjnej, i wobec tego na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.– Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzeczono jak w sentencji. Sąd zasądził na rzecz adwokata wyznaczonego z urzędu od Skarbu Państwa kwotę określoną w sentencji tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej na podstawie art. 250 tej ustawy.