II SA/Wa 1587/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska, Sędzia WSA Karolina Kisielewicz, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi A. P. vel P. reprezentowanego przez opiekuna prawnego B. P. vel P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydał w dniu [...] listopada 2020 r. decyzję nr [...], którą utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] października 2020 r. nr [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla A. P. po zmarłym ojcu Z. P. W uzasadnieniu przedmiotowej decyzji organ nadmienił, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53, ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie wymienione w tym przepisie warunki. Zdaniem Prezesa ZUS z akt sprawy wynika, iż A. P. pobiera rentę socjalną w trybie zwykłym. Wymieniony nie spełnia zatem przesłanek do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, z uwagi na to, że uprawniony jest do renty socjalnej w trybie zwykłym, posiada zatem niezbędne środki utrzymania. Przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie przewidują zbiegu świadczenia określonego w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe. A.P. uprawniony jest do renty socjalnej, zatem nie może być mu przyznane świadczenie z art. 83 ust. 1, ani jako świadczenie dodatkowe, ani jako świadczenie uzupełniające. Prezes ZUS podkreślił, że nie ma możliwości łączenia świadczenia w drodze wyjątku z jakimikolwiek świadczeniami przyznanymi na zasadach ogólnych. Z dokumentacji wynika, że wnioskodawczyni B. P. zamieszkuje z A. P. i prowadzi z nim wspólne gospodarstwo domowe. Średni miesięczny dochód rodziny składającej się z dwóch osób wynosi 2614,31 zł brutto (renta socjalna syna w kwocie 1200,00 zł i emerytura wnioskodawczyni w kwocie 1414,31 zł). Na jedną osobę w rodzinie przypada kwota 1307,16 zł brutto. Zdaniem Prezesa ZUS nie został spełniony jeden z koniecznych warunków wymaganych do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, a mianowicie A. P. nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Pojęcie "niezbędnych środków utrzymania", jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2020 r. wynosi 1200,00 zł brutto. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych A. P., jednakże zdaniem organu trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. A.P. reprezentowany przez B. P. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...]. Skarżący zarzucił wydanej decyzji naruszenie: - prawa materialnego art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że w rozumieniu tego przepisu, szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie występuję w przypadku, gdy pobierana jest renta na zasadach ogólnych, - przepisów postępowania art. 7, art. 77 § 1 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak przeprowadzenia wyczerpującego postępowania wyjaśniającego, brak przesłuchania opiekuna prawnego strony na okoliczność wysokości niezbędnych kosztów utrzymania. Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. Zdaniem skarżącego z normy art. 83 ust. 1 ustawy o FUS nie wynika, że negatywną przesłaną przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest pobieranie renty na zasadach ogólnych. Ustawową przesłanką przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o FUS jest brak niezbędnych środków utrzymania z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy. Pobieranie renty w trybie zwykłym nie wyłącza sytuacji, w której występuje brak niezbędnych środków utrzymania, w szczególności gdy w okolicznościach konkretnej sprawy wysokość renty nie wystarcza na zaspokojenie wszystkich niezbędnych środków utrzymania. Przepisy ustawy nie wskazują przesłanek negatywnych, których wystąpienie wyklucza istnienie "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Nieprawidłowe jest stanowisko organu, że pobieranie renty w trybie zwykłym wyłącza przesłankę "szczególnych okoliczności". Celem wprowadzenia przez ustawodawcę wspomnianej klauzuli generalnej jest pozostawienie organowi rentowemu swobody w podjęciu decyzji w odniesieniu do konkretnego przypadku. Skarżący jest osobą trwale i całkowicie niezdolną do pracy, cierpi na mózgowe porażenie dziecięce, niedowład kończyn dolnych, upośledzenie umysłowe w stopniu głębokim, wymaga też stałej rehabilitacji. Utrzymanie tak schorowanej osoby kosztuje więcej niż osoby zdrowej. Prezes ZUS powinien przesłuchać opiekuna prawnego skarżącego – jego matkę, której zeznania byłyby podstawowym środkiem dowodowym, pozwalającym na dokładne ustalenie stanu faktycznego sprawy, w tym wysokości kosztów niezbędnego do utrzymania. Brak takiego dowodu stanowi naruszenie art. 7 k.p.a. oraz art. 77 § 1 k.p.a. i grozi błędnym ustaleniem stanu faktycznego sprawy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu przedmiotowej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na podstawie art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), do rozpoznania sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. Natomiast zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Na wstępie należy podnieść, że podstawę materialnoprawną wydania zaskarżonych decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 53 ze zm.). Z treści tego przepisu wynika, że Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku, jeżeli wnioskodawca spełnia łącznie następujące przesłanki: ─ jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, ─ nie spełnia warunków ustawowych określonych w art. art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS wskutek szczególnych okoliczności, ─ nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy w związku ze złym stanem zdrowia lub wiek, ─ nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Zaznaczyć należy, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie ustalane jest prawo do tego świadczenia wnioskodawcy - członka rodziny po osobie zmarłej. Z użytego w powołanym art. 83 ust. 1 sformułowania "może przyznać" wynika, że podejmowane na tej podstawie decyzje mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że organ decyzyjny posiada swobodę działania i możliwości wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy. Do oceny Prezesa ZUS należało zatem podjęcie decyzji o przyznaniu skarżącmu świadczenia w drodze wyjątku lub odmowa przyznania tego świadczenia. Sądowa kontrola tego rodzaju decyzji jest ograniczona. Nie obejmuje ona bowiem celowości zaskarżonej decyzji. Sąd może zatem tylko badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy. Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczeń w trybie określonym w powołanym art. 83 ust. 1, jest związany rygorami procedury administracyjnej. Wynika to wyraźnie z przepisu art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten stanowi, że w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie, stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Prezes ZUS winien więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), tj. podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 3 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W niniejszej sprawie Prezes ZUS przestrzegał wszystkich tych reguł procesowych, czego dowodem są przede wszystkim uzasadnienia wydanych w sprawie decyzji. W uzasadnieniach decyzji powołano wszystkie okoliczności faktyczne w sprawie i na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Prezes ZUS odmówił skarżącemu A. P. prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu Z. P. W ocenie Sądu decyzjom tym nie można przypisać przekroczenia granic uznania administracyjnego, ponieważ w przypadku pobierania renty socjalnej w trybie zwykłym nie można otrzymywać jednocześnie świadczenia w drodze wyjątku. Jest ono bowiem przewidziane, tylko dla osób, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Podkreślić należy, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest dodatkiem należnym ze względu na "niepełnosprawność" osoby już pobierającej świadczenie, określone w szeroko pojętym systemie zabezpieczenia społecznego i nie może być przyznane w zbiegu z żadnym świadczeniem ustawowym. Stopień niezdolności do pracy bądź orzeczona niezdolność do samodzielnej egzystencji mogą ewentualnie uprawniać do świadczeń pielęgnacyjnych, ale w żadnym razie nie uzasadniają przyznania obok już pobieranego świadczenia dodatkowo także świadczenia w drodze wyjątku. W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że skarżący jest uprawniony do renty socjalnej. Z tego powodu wnioskowane świadczenie w drodze wyjątku nie może być mu przyznane. Fakt ten przesądza o treści rozstrzygnięcia, bez potrzeby ustosunkowywania się do pozostałych warunków, jakie wynikają z omawianego przepisu (por. też wyroku WSA w Warszawie z dnia 14 września 2017 r., sygn. akt II SA/Wa 395/17 i z dnia 28 lutego 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 2052/19, dostępne w CBOSA). Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.