II SA/Wa 1592/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Pisula - Dąbrowska (spr.) Sędzia WSA Sławomir Antoniuk Sędzia WSA Ewa Marcinkowska Protokolant starszy sekretarz sądowy Dorota Kwiatkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 grudnia 2012 r. sprawy ze skargi B. N. – przedstawicielki ustawowej małoletniego B. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą z dnia [...] marca 2011 r.; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości; 3) przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz radcy prawnego G. R. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2011 r. nr [...], odmawiającą B. N. – przedstawicielce ustawowej małoletniego B. N. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu dziecka A. N. W motywach uzasadnienia organ wskazał, że zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Podkreślił, że przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: – wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, – nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, – nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, – nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Stwierdził również, że warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie do świadczenia w drodze wyjątku przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Podkreślił jednocześnie, że szczególna okoliczność, o której mowa w art. 83 ustawy odnosi się do osoby zmarłej. Stwierdził, że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania powołanego przepisu, uważa się zaś wyłącznie zdarzenia lub trwały stan, na który osoba ubezpieczona nie ma wpływu, wykluczający jej aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Prezes ZUS wskazał na przerwy w ubezpieczeniu ojca dziecka w latach 1994 – 1996, 1998 – 1999 i 2000 – 2005, kiedy nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy i uznał, iż brak uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami wynikającymi ze stanu zdrowia. Zwrócił też uwagę na krótki staż ubezpieczeniowy zmarłego, wynoszący 5 lat, 9 miesięcy i 27 dni na przestrzeni 35 lat życia, natomiast w ostatnim dziesięcioleciu zamiast 5 lat ubezpieczenia, został udowodniony okres 2 lat, 8 miesięcy i 1 dzień. Prezes Zakładu podniósł również, że z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy wynika, iż ojciec dziecka przez wiele lat był uzależniony od [...], co było powodem przerw w ubezpieczeniu. Podkreślił, że fakt ten nie jest, w świetle orzecznictwa sądowoadministracyjnego, okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy, uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Przyznanie renty z uwagi na [...] oznaczałoby bowiem popieranie przez państwo zachowań prowadzących do choroby [...]. Jednocześnie stwierdził, że z uwagi na to, iż świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, trudne warunki materialne nie są wystarczającym uzasadnieniem do jego przyznania. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie B. N. wniosła o przyznanie renty rodzinnej dla B. N. w drodze wyjątku po zmarłym ojcu A. N. Ponadto w piśmie procesowym z dnia [...] lipca 2011 r. skarżąca powołała się na wyroki sądów administracyjnych, w których choroba [...] została uznana za okoliczność szczególną. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko faktyczne oraz prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 października 2011 r., sygn. akt II SA/Wa 1268/11, oddalił wniesioną skargę, podzielając stanowisko organu. Natomiast Naczelny Sąd Administracyjny, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej wniesionej przez skarżącą od wydanego w sprawie orzeczenia, wyrokiem z dnia 25 lipca 2012 r., sygn. akt I OSK 878/12, uchylił wyrok Sądu I instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, uznając za słuszny zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż choroba [...] wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Naczelny Sąd Administracyjny podzielił również zawarty w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) w związku z art. 7, art. 9, art. 75, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.). W motywach uzasadnienia stwierdził, że Sądowi I instancji zabrakło indywidualnego podejścia do okoliczności przedmiotowej sprawy. Wskazał, że istotną kwestię dla wyjaśnienia tej sprawy stanowi ustalenie, czy bezrobocie ojca dziecka i niewypracowanie przez niego okresu uprawniającego do uzyskania renty w trybie zwykłym były wynikiem okoliczności, których nie mógł przezwyciężyć, czy też świadomym wyborem, związanym z chorobą [...]. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do postanowień art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Oznacza to, że istota oceny zaskarżonej decyzji sprowadza się do wykonania zaleceń Naczelnego Sądu Administracyjnego, zawartych w wyroku z dnia 25 lipca 2012 r., sygn. akt I OSK 878/12, uchylającym poprzednie rozstrzygnięcie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.). Stosownie do treści tego przepisu, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie ich istnienia musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. W myśl art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone, stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 K.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 K.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Zaskarżona decyzja została podjęta bez wyjaśnienia okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, w tym – jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny – [...] zmarłego ojca dziecka. W ślad za Sądem II instancji należy uznać, że "samo stwierdzenie choroby [...] nie może determinować negatywnego rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie w drodze wyjątku renty rodzinnej. Z akt sprawy wynika, że w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci A. N. zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udowodniono tylko 2 lata, 8 miesięcy i 1 dzień. Jednakże w tym czasie A. N. podjął leczenie [...], po raz pierwszy w 2001 r. i od tego czasu do momentu śmierci w marcu 2009 r. dwukrotnie był leczony [...]. Z opinii sądowo-psychiatrycznej sporządzonej na potrzeby postępowania sądowego w przedmiocie niezdolności do pracy wynika, że od 2002 r. A. N.[...]. (...) przebieg ostatnich 10 lat życia ojca dziecka (...) świadczy, że wielokrotnie podejmował on próby [...], (...). Są to okoliczności pozwalające na przyjęcie, że przesłanka istnienia szczególnych okoliczności nie została w niniejszej sprawie należycie rozważona". Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił również, że "rozpatrywany przypadek ma wszelkie cechy wymaganej ustawą wyjątkowości, gdyż zmarły podejmował wielokrotnie próby przezwyciężenia [...] i bywały okresy, gdy zachowywał [...] i wówczas podejmował zatrudnienie. Trudno zakwalifikować podjęcie wielu prób wyjścia z [...] jako negatywną przesłankę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ właśnie ze społecznego punktu widzenia takie zachowanie należy ocenić jako właściwe". Reasumując, rozpatrując sprawę ponownie, organ będzie obowiązany przeanalizować materiał dowodowy, mając na względzie powyższe uwagi Sądu, a także wskazania wynikające z uzasadnienia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lipca 2012 r., sygn. akt I OSK 878/12. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji. W oparciu o art. 152 ww. ustawy, Sąd wstrzymał wykonywanie decyzji w całości. O wynagrodzeniu pełnomocnika z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 tej ustawy w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. "c" i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1349 ze zm.).