II SA/Wa 1603/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Konrad Łukaszewicz, Sędzia WSA Danuta Kania (spr.), Sędzia WSA Janusz Walawski, Protokolant specjalista Wiesława Jesiotr, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 kwietnia 2019 r. sprawy ze skargi małoletniej N.B. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego K. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję. Wnioskiem z dnia [...] maja 2018 r. K. P. - przedstawicielka ustawowa małoletniej N. B. wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu – S. B. W uzasadnieniu wniosku wskazała, iż ojciec małoletniej córki zmarł w bardzo młodym wieku, przy czym do przyznania renty w trybie zwykłym zabrakło 11 miesięcy. Wskazała, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej i nie jest w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb dziecka. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...], stosując art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017r., poz. 1383 ze zm.), odmówił przyznania małoletniej N. B. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ powołał art. 83 ust. 1 ww. ustawy wskazując, że wymienione w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Organ wskazał, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek zawartych w ww. przepisie przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Organ stwierdził, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 24 lat życia ojca dziecka udokumentowano tylko 1 rok, 8 miesięcy i 9 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych, zamiast wymaganych ustawą 3 lat. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w okresach w okresach: od dnia [...] lutego 2010 r. do dnia [...] marca 2015 r. oraz od dnia [...] czerwca 2015 r. do dnia [...] marca 2016 r. nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Zdaniem Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w ww. przerwach w ubezpieczeniu wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ zaznaczył, iż z dokumentacji rentowej wynika, że ojciec dziecka podejmował prace bez ubezpieczenia, a co za tym idzie, nie można stwierdzić, że zaistniały szczególne okoliczności, które uniemożliwiły nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Reasumując organ stwierdził, iż w ustalonym stanie faktycznym brak jest podstaw do przyznania małoletniemu dziecku renty rodzinnej w drodze wyjątku. Końcowo organ wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do ww. świadczenia ocenie podlegała również sytuacja materialna małoletniego dziecka, jednak nie stanowi ona wyłącznego kryterium przesądzającego o przyznaniu tego świadczenia. Pismem z dnia [...] lipca 2018 r. K. P. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] czerwca 2018 r. Wskazała, że jest matką samotnie wychowującą małoletnią córkę. Pracuje na ½ etatu jako fryzjerka, przy czym otrzymywane wynagrodzenie nie pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb dziecka. Podniosła, że u córki zdiagnozowano astmę oskrzelową, ona sama również cierpi na tę chorobę, a ponadto stwierdzono u niej cukrzycę. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.), dalej: "p.u.s.a." oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2). W ocenie Sądu skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] czerwca 2018 r. została wydana z naruszeniem prawa. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017, poz. 1383 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość orzekania według uznania administracyjnego nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego, przy czym dopiero łączne spełnienie wszystkich przesłanek może stanowić podstawę przyznania przedmiotowego świadczenia. Zgodnie z art. 124 ww. ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniach w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku Prezes ZUS ma obowiązek stosować przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Zatem podejmując decyzję organ jest związany rygorami procedury administracyjnej w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Oznacza to, że podstawowym obowiązkiem organu jest dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Ustalenie okoliczności faktycznych jest bowiem zawsze zagadnieniem kluczowym i pierwszoplanowym, a także niezbędnym elementem zastosowania normy prawa materialnego. Prowadząc postępowanie administracyjne organ winien zatem realizować zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.) oraz zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a związku z tym winien wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz starannie uzasadnić podjęte rozstrzygnięcie - zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Podkreślić należy, że uzasadnienie decyzji wydanej w oparciu o uznanie administracyjne, ma istotne znaczenie z punktu widzenia zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a. Zasada ta stanowi, iż organy administracji publicznej powinny wyjaśnić stronom zasadność przesłanek, jakimi kierują się przy załatwianiu sprawy. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym powyżej obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaskarżona decyzja została więc wydana co najmniej przedwcześnie, z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a., bez należytego rozważenia okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W sprawie nie jest kwestionowane, że N. B. jest córką osoby ubezpieczonej, przy czym ze względu na wiek nie może podjąć pracy ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Ponadto nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Jak wynika z akt sprawy na osobę w rodzinie przypada 669,00 zł miesięcznie, a więc kwota znacznie niższa od wysokości najniższej emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, której wysokość w dacie orzekania przez organ wynosiła 1000,00 zł (art. 85 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). W tym stanie rzeczy konieczne było poczynienie niezbędnych ustaleń faktycznych oraz poddanie ich ocenie w celu stwierdzenia, czy zmarły ojciec małoletniej nie nabył świadczenia w zwykłym trybie na skutek zaistnienia "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Powyższy przepis posługuje się stwierdzeniem, zgodnie z którym niespełnienie wymagań do uzyskania renty na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności upoważnia ubezpieczonego do ubiegania się o przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym, przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek. Przy czym kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Jak podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych pojęcie to nie może być interpretowane jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok NSA z dnia 24 marca 2003 r., sygn. akt II SA 3594/02, publ. LEX nr 142639). Podejmując zaskarżone rozstrzygnięcie organ wskazał, że na przestrzeni 24 lat życia ojca dziecka, zamiast 3 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym (art. 58 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) - udokumentowano 1 rok, 8 miesięcy i 9 dni tych okresów. Stwierdził przy tym, że w pozostałym okresie wobec ojca dziecka nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia i inne szczególne okoliczności, która uniemożliwiały mu wypracowanie świadczenia w zwykłym trybie. Twierdzenia te należy jednak uznać za przedwczesne. Przede wszystkim z akt sprawy nie wynika co było przyczyną śmierci ojca małoletniego dziecka, który zmarł w bardzo młodym wieku, w szczególności czy była to śmierć nagła, czy też będąca skutkiem trwającej uprzednio choroby. Brak jest danych na temat stanu zdrowia zmarłego w okresie wskazanych przez organ przerw w ubezpieczeniu. Organ wprawdzie wskazał, że ojciec małoletniego dziecka podejmował prace (dorywcze) bez ubezpieczenia, jednak nie stwierdził w sposób stanowczy, że dotyczy to całego okresu, w którym wymieniony nie podlegał ubezpieczeniu. Nie można zatem stwierdzić, co było w istocie powodem niepodejmowania zatrudnienia przez zmarłego ojca dziecka, czy były to przyczyny zdrowotne, czy też ewentualnie inne obiektywne i niezależne od jego woli zdarzenia, które mogły ograniczać a nawet uniemożliwiać aktywność zawodową. Ponadto zauważyć należy, że w dacie zgonu, tj. w dniu [...] maja 2016 r., ojciec dziecka pozostawał w ubezpieczeniu. Powyższe jednoznacznie wynika z akt postępowania administracyjnego (karta akt admin. - stan sprawy dot. wniosku z dnia [...] maja 2018 r. sygn. akt [...]). Okoliczność ta nie została w ogóle przez organ uwzględniona przy badaniu spełnienia przesłanki "szczególnych okoliczności". Tymczasem w aktach postępowania administracyjnego okres od dnia [...] kwietnia 2016 r. do dnia [...] maja 2016 r. organ odnotowuje jako okres zatrudnienia. Okoliczność, że śmierć, a co za tym idzie całkowita niezdolność do pracy powstała u ojca dziecka w trakcie pozostawania w ubezpieczeniu, stanowi - w ocenie Sądu - okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Można bowiem założyć, że gdyby ojciec małoletniej N.B. nie zmarł, nadal wykonywałaby pracę i miałby możliwość wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Konkludując stwierdzić należy, że organ nie wyjaśnił i nie rozważył wszystkich okoliczności faktycznych niezbędnych do podjęcia rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, czym dopuścił się naruszenia wymienionych powyżej przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a., a w konsekwencji art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ dokona właściwej oceny przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, z uwzględnieniem oceny prawnej zawartej w niniejszym wyroku i wyrażonej w art. 153 p.p.s.a. zasady związania oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania. Organ zwróci się do wnioskodawczyni o przedstawienie informacji (ewentualnie dokumentów), które mogłyby wskazywać na stan zdrowia ojca dziecka, czy też inne okoliczności, z powodu których zaistniały przerwy w ubezpieczeniu w okresach wskazanych w zaskarżonej decyzji. Organ weźmie również pod uwagę fakt, który ma kluczowe znaczenie w niniejszej sprawie, a mianowicie, że w dacie śmierci - mając zaledwie 24 lata - ojciec dziecka pozostawał w ubezpieczeniu. Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.