II SA/Wa 1620/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Sędziowie WSA Ewa Grochowska-Jung (spr.), Sławomir Antoniuk, Protokolant Dorota Kwiatkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 kwietnia 2009 r. sprawy ze skargi S. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. Oddala skargę 2. Przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz radcy prawnego E. B. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa złote 80/100) podatku VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej przyznanej z urzędu Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2008 r., nr [...], utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] sierpnia 2008 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), którą odmówił S. B. przyznania emerytury w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: * jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, * nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, * nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Po ponownym rozpatrzeniu wniosku nie stwierdzono istnienia jednej z czterech przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Z akt sprawy nie wynikają bowiem szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, iż na przestrzeni 72 lat życia S. B. udokumentowała łączny okres składkowy i nieskładkowy, uwzględniony w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych, wynoszący 6 lat 7 miesięcy i 12 dni oraz okres pracy w gospodarstwie rolnym w wymiarze 6 lat 9 miesięcy i 22 dni. Z przebiegu ubezpieczenia wynika, iż w okresach od 2 marca 1955 r. do 31 stycznia 1962 r. oraz od 14 stycznia 1975 r. do 31 sierpnia 1978 r. wnioskodawczyni nie udowodniła żadnego okresu składkowego ani nieskładkowego. Ponadto ostatnio udowodniony okres składkowy przypada na dzień 15 czerwca 1979 r. Natomiast do osiągnięcia wieku emerytalnego, tj. do 28 lutego 1996 r. zainteresowana nie podejmowała zatrudnienia ani nie wykonywała innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. We wskazanych okresach nie była ustalona całkowita niezdolność do pracy z powodu choroby, zatem to nie stan zdrowia był powodem niewykonywania zatrudnienia. Odnosząc się do zarzutów zawartych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ podniósł, iż osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia ma obowiązek przedłożenia odpowiednich dokumentów, tj. świadectwa pracy, legitymacji ubezpieczeniowej zawierającej wpisy o przebiegu zatrudnienia. W przypadku skarżącej nie ma jakiejkolwiek możliwości ustalenia, czy istotnie wykonywała pracę w innych okresach niż udowodnione i czy z tego tytułu były odprowadzane składki na ubezpieczenie społeczne. Co prawda zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie sądowym dominuje pogląd, iż ciężar dowodu w postępowaniu administracyjnym spoczywa na organie administracji, jednak nie można od tego organu oczekiwać, zwłaszcza w sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, iż będzie "po omacku" poszukiwał materiału dowodowego (wyrok NSA z dnia 23 września 2005r, sygn. akt: I OSK 92/05). Nadto, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, zajmowanie się przez matkę opieką nad małoletnimi dziećmi, chociaż bardzo pożądane ze względów społecznych, nie może być uznane za szczególną okoliczność, uniemożliwiającą nabycie uprawnień emerytalno-rentowych. Jest to bowiem normalny życiowy wybór każdej rodziny, czy matka dzieci, poza przysługującymi jej urlopami wychowawczymi, zrezygnuje z zatrudnienia i poświęci się wychowaniu dzieci bez prawa do świadczeń rentowych, czy też będzie kontynuować zatrudnienie, aby zapewnić sobie w przyszłości uprawnienia emerytalno-rentowe, wynikające z ubezpieczeń społecznych i opłacania składek na ubezpieczenia społeczne. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał ponadto, iż – jak wynika to z akt rentowych, wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z córką R. B., która otrzymuje wynagrodzenie za pracę w kwocie 2056,22 zł, a więc miesięczny dochód na jednego członka rodziny wynosi 1028,11 zł i przekracza kwotę brutto najniższej emerytury, a więc dochód ten pozwala na zaspokojenie niezbędnych potrzeb skarżącej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie S. B. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia w sprawie. Wywodziła, że faktycznie jej okres ubezpieczenia jest dłuższy o lata 1955-1959, za które nie dostała świadectwa pracy i których nie może udowodnić, bowiem pracowała przy pracach polowych a jej starania o uzyskanie świadectw pracy nie odniosły pozytywnego rezultatu. Późniejszy brak ubezpieczenia uzasadniała opieką nad dziećmi i faktem, iż w pobliżu jej miejsca zamieszkania nie było zakładów pracy. Podniosła swoją ciężką sytuację materialną, wskazując iż wskazane przez organ dochody jej córki są zawyżone. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wnosił o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W zakresie dokonywanej kontroli sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. W przypadku uwzględnienia skargi, zgodnie z art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sąd orzeka wyłącznie kasacyjnie. Oznacza to, że nie jest możliwe uwzględnienie wniosku strony zawartego w skardze, dotyczącego wydania rozstrzygnięcia co do istoty sprawy, stanowiącej przedmiot zaskarżonej decyzji. Skarga nie może zostać uwzględniona, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. W orzecznictwie podkreśla się, iż świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest uznaniowo i nie jest utożsamiane ze świadczeniami, które muszą być przyznane po spełnieniu precyzyjnie określonych ustawowych przesłanek. Te pierwsze świadczenia są przyznawane decyzjami konstytutywnymi i przysługują od dat wynikających ze wskazanych w decyzji, natomiast w przypadku świadczeń przysługujących obligatoryjnie, których dotyczą decyzje deklaratoryjne, decyduje data spełnienia ustawowych warunków. Uznaniowość decyzji odnosi się bowiem zarówno do faktu przyznania prawa do świadczenia, jak i daty powstania tego prawa (patrz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 kwietnia 2001 r., sygn. akt II SA 2270/00 – publik. LEX nr 53782). Analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 12 października 2000 r., sygn. akt II SA 1243/00 (publik. – LEX nr 51002), podkreślając, iż nie stosuje się, w odniesieniu do świadczeń przyznanych w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przepisów regulujących przyznanie prawa do emerytury lub renty w trybie ustawowym. Dlatego też organ, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, bierze pod uwagę stan faktyczny istniejący w dacie orzekania, Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji materialnej rodziny skarżącej, bowiem środki, którymi w świetle przedstawionych wydatków dysponuje skarżąca mogą nie wystarczać na zaspokojenie wszystkich potrzeb. Jednak przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych środków utrzymania. Tymczasem skarżąca zamieszkuje wraz z córką, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Jak wynika z zaświadczenia pracodawcy córki skarżącej – R. B. z dnia 3 lipca 2008 r., znajdującego się w aktach administracyjnych, uzyskuje ona wynagrodzenie miesięczne w wysokości 2056,22 zł brutto (1559,63 zł netto). Zatem należy podzielić stanowisko organu w zakresie niespełnienia w niniejszej sprawie przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje skarżącą z kręgu osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Wykazana kwota 1028,11 zł brutto, przypadająca miesięcznie na jedną osobę w rodzinie, może zostać uznana za środki niewystarczające na zaspokojenie wszystkich potrzeb skarżącej, jednakże nie pozwala stwierdzić, że strona nie ma niezbędnych środków utrzymania. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 kwietnia 2002 r, sygn. akt U SA 4189/2001 (publik. – LEX nr 83733), zgodnie z którym niezbędnych środków utrzymania nie można utożsamiać z wystarczającymi środkami utrzymania. Zgodzić należy się też z organem, że w celu ustalenia kryterium braku niezbędnych środków utrzymania – wobec niezdefiniowania tej przesłanki w ustawie o emeryturach i rentach z FUS – należy posiadane przez skarżącego środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury brutto, albowiem ten pogląd został już w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany. W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, iż zarzut skargi dotyczący naruszenia przepisu prawa materialnego nie zasługuje na uwzględnienie. Prezes ZUS, podejmując zaskarżone orzeczenie, przestrzegał reguł procesowych, w sposób prawidłowy dokonał oceny sytuacji materialnej rodziny skarżącej z punktu widzenia braku niezbędnych środków utrzymania, albowiem oparł się na dowodach obrazujących sytuację finansową w dacie orzekania, przedstawionych przez stronę toczącego się postępowania administracyjnego. Zgodzić się z organem należy, że ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, na które powołuje się skarżąca. W analizowanym przypadku wydatki te nie wiążą się z sytuacją nadzwyczajną, związaną np. z ciężką chorobą członka rodziny, jego rehabilitacją itp., lecz stanowią następstwo normalnego zaspokajania potrzeb rodziny. Wobec niespełnienia przez skarżącą warunku braku niezbędnych środków utrzymania, organ nie miał możliwości przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wobec niespełnienia przez skarżącą wymienionego warunku, nie zachodziła zatem konieczność analizowania przez Prezesa ZUS pozostałych przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało orzec jak w sentencji.