II SA/Wa 1634/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Sędzia WSA Joanna Kube, Asesor WSA Mateusz Rogala (spr.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Marcin Rusinowicz-Borkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi małoletniej M. W. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2023 r. nr [...] Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia [...] czerwca 2023 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., powoływanej dalej jako k.p.a.), utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2023 r. nr [...] odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej M.W., w imieniu której działa przedstawiciel ustawowy – J.W., po zmarłym ojcu L.W. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ podał, że przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504 ze zm.) jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS wskazał, że jak wynika z akt sprawy, wnioskodawczyni udokumentowała 6 lat, 4 miesiące, 27 dni okresów składkowych i nieskładkowych oraz 4 lata, 3 miesiące okresów ubezpieczenia społecznego rolników - ojca dziecka, który zmarł w wieku 33 lat, co w ocenie organu stanowi odpowiedni do wieku staż ubezpieczeniowy ojca dziecka. Wystąpienie tej okoliczności nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem aby przyznać przedmiotowe świadczenie należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i dokonać ich oceny pod katem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnianie warunków do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, a które zdaniem organu w tej sprawie nie wystąpiły. Z posiadanej dokumentacji wynika bowiem, że w okresach od 1.07.2002 r. do 5.07.2004 r., od 1.11.2004 r. do 30.09.2007 r., od 1.04.2015 r. do 5.02.2017 r. tj. do dnia zgonu ojciec dziecka nie wykonywał pracy ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych przerwach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca dziecka, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Organ wyjaśnił, że za szczególną okoliczność nie może być uznany długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji, a zwłaszcza spowodowany nadużywaniem alkoholu. Podnoszony przez wnioskodawczynię, alkoholizm osoby ubezpieczonej nie jest szczególną okolicznością uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia oraz nie jest zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy. Pojawienie się tej choroby nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia. Zdeterminowane podejmowanie prób leczenia przez osobę uzależnioną, może uzasadniać przypuszczenie, że alkoholizm w danym przypadku mógł stanowić szczególną przesłankę usprawiedliwiającą krótki staż pracy. Jednak w tej sprawie, jak podnosiła wnioskodawczyni ojciec dziecka nie chciał podjąć leczenia. Prezes ZUS podniósł następnie, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. J.W., działając w imieniu małoletniej M.W., wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o jej uchylenie w całości i przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku oraz o zwrot kosztów postępowania. Skarżąca zarzuciła organowi naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: a) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., co miało istotny wpływ na ustalenie przesłanek przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, poprzez brak wszechstronnego wyjaśnienia sprawy i brak całościowego rozważenia materiału dowodowego, w ten sposób, że nie zbadano kwestii, w jakim stopniu choroba alkoholowa zmarłego obiektywnie uniemożliwiała mu pracę zawodową, b) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie przejawiającej się pominięciem materiału dowodowego, wskazującego na istnienie u ojca małoletniej choroby alkoholowej uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia. Skarżąca zarzuciła również organowi naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione warunki do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, a to w wyniku niestwierdzenia istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy z okoliczności niniejszej sprawy wynika, że szczególną okoliczność stanowi stan niezdolności do pracy ojca małoletniej spowodowany chorobą alkoholową. Skarżąca wniosła ponadto o dopuszczenie dowodu z dokumentu postanowienia o umorzeniu śledztwa Prokuratury Rejonowej w K. z dnia [...] marca 2017 r. sygn. akt [...], na okoliczność istnienia choroby alkoholowej ojca małoletniej. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że organ nie zbadał, w jakim stopniu choroba alkoholowa zmarłego obiektywnie uniemożliwiała mu pracę zawodową. Co istotne, ojciec małoletniej nie uchylał się od poszukiwania i podejmowania pracy. Udowodnione zostały okresy 6 lat, 4 miesięcy, 27 dni okresów składkowych, nieskładkowych oraz 4 lata, 3 miesiące okresów ubezpieczenia społecznego rolników. Natomiast w okresach, w których ojciec dziecka nie wykonywał pracy ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, nie był w stanie podjąć zatrudnienia ze względu na skutki choroby alkoholowej, które nie były zależne od jego woli. Nie sposób przewidzieć lub zapobiec skutkom już istniejącej choroby alkoholowej. Skarżąca podkreśliła, że przed ostatnią przerwą w zatrudnieniu, ojciec dziecka pracował nieprzerwanie przez okres niespełna 8 lat. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W piśmie procesowym z dnia [...] września 2023 r. skarżąca wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Na rozprawie w dniu [...] kwietnia 2024 r. Sąd postanowił odmówić dopuszczenia wnioskowanego w skardze dowodu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji był art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powołany przepis zawiera trzy przesłanki, których łączne spełnienie przez wnioskującego umożliwia Prezesowi ZUS przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Jak słusznie zauważył organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w toku postępowania administracyjnego Prezes ZUS był zobowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą – ojca dzieci skarżącej, a dopiero następnie przez wnioskodawców, tj. członków rodziny po osobie zmarłej. Należy podkreślić, że świadczenia przyznawane na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ według art. 84 tej ustawy, są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie administracyjnym prowadzącym postępowanie administracyjne, również w sytuacji działania w ramach uznania administracyjnego, ciąży obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. W rozpoznawanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że nie może przyznać małoletniej M.W. świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem nie wystąpiła jedna z ww. obligatoryjnych przesłanek koniecznych do jego przyznania, tj. przesłanka szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej zmarłego ojca. Z tym stanowiskiem organu Sąd rozpoznający niniejszą sprawę nie może się zgodzić. Z omawianego przepisu wynika konieczność wykazania, iż ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem dla pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności. Za tego rodzaju okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00, publ. LEX nr 53784). W niniejszej sprawie, w ocenie Sądu, wystąpiły tak zdefiniowane szczególne okoliczności. Jak wynika z niespornych ustaleń organu, ojciec dzieci na przestrzeni 33 lat życia posiadał łącznie 6 lat, 4 miesiące, 27 dni okresów składkowych i nieskładkowych oraz 4 lata, 3 miesiące okresów ubezpieczenia społecznego rolników (k. 33 akt administracyjnych). Jak uznał organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji (s. 2 decyzji), staż ubezpieczeniowy ojca dziecka jest odpowiedni do jego wieku. Fakt, że w okresach od 1.07.2002 r. do 5.07.2004 r., od 1.11.2004 r. do 30.09.2007 r., od 1.04.2015 r. do 5.02.2017 r. ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie jest również sporny w tej sprawie. Podobnie nie jest kwestionowane przez organ, że przerwy w ubezpieczeniu spowodowane były chorobą alkoholową. Z tej przyczyny Sąd nie uwzględnił złożonego w skardze wniosku dowodowego na okoliczność choroby alkoholowej ojca dziecka, bowiem ta okoliczność została przez organ uznana za udowodnioną. Sąd co do zasady podziela stanowisko organu, mające swoje oparcie w ugruntowanym orzecznictwie sadów administracyjnych, że alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, natomiast o wystąpieniu omawianej przesłanki może świadczyć zdeterminowane podejmowanie przez chorego prób leczenia. Nie jest sporne w tej sprawie, że ojciec dziecka nie podejmował prób leczenia, co potwierdziła także skarżąca w składanych w toku postępowania pismach oraz na rozprawie w dniu [...] kwietnia 2024 r. Jednak okoliczność ta, w realiach niniejszej sprawy, nie przesądza o tym, że nie wystąpiły szczególne okoliczności skutkujące niespełnieniem warunków ustawowych do uzyskania świadczeń. Należy bowiem przed wszystkim mieć na względzie długi (w stosunku do wieku) okres objęcia ojca dziecka ubezpieczeniem społecznym. Powyższe świadczy o tym, że pomimo choroby alkoholowej, która niewątpliwie stanowiła znaczące utrudnienie w uzyskaniu zatrudnienia, ojciec dziecka dążył do ustabilizowania swojej sytuacji życiowej na tyle, by być objętym ubezpieczeniem społecznym. Oceniając status ubezpieczeniowy ojca dziecka w ostatnim dziesięcioleciu przed śmiercią, tj. od dnia 5 lutego 2007 r., należy zauważyć, że jak wynika z akt administracyjnych (karta przebiegu zatrudnienia – k. 23 akt administracyjnych), od 1 października 2007 r. do 31 grudnia 2011 r. był on objęty ubezpieczeniem społecznym rolników. Następnie od 1 stycznia 2012 r. do 31 maja 2015 r. pobierał świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną córką. Zgodnie zaś z art. 6 ust. 2a ustawy z dnia z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2024 r., poz. 497 ze zm.), za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne wójt, burmistrz lub prezydent miasta opłaca składkę na ubezpieczenia emerytalne i rentowe od podstawy odpowiadającej wysokości świadczenia pielęgnacyjnego przysługującego na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych przez okres niezbędny do uzyskania okresu ubezpieczenia (składkowego i nieskładkowego) odpowiednio 20-letniego przez kobietę i 25-letniego przez mężczyznę, jednak nie dłużej niż przez 20 lat. Jak wynika z zaświadczenia Wójta Gminy [...] z dnia [...] marca 2017 r. (k. 3 akt administracyjnych) W okresie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego (od. 01.01.2012 r. do 31.03.2015 r.) za ojca dziecka były odprowadzane składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W dziesięcioleciu przed dniem śmierci udowodniono zatem 7 lat, 6 miesięcy okresów składkowych i uzupełniających, w tym 3 lata, 3 miesiące okresów składkowych i 4 lata, 3 miesięcy opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Tak znaczący okres ubezpieczenia w dziesięcioleciu przed śmiercią świadczy o braku lekceważącego stosunku ojca dziecka do obowiązku ubezpieczeniowego i potwierdza, że nieuzyskanie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym było wynikiem szczególnych okoliczności związanych z chorobą alkoholową oraz samobójstwem ojca dziecka. Reasumując, zdaniem Sądu, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznawanej sprawie nieprawidłowo ocenił zgromadzony w tej sprawie materiał dowodowy i uznał, że nie wystąpiła jedna z przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tj. szczególnych okoliczności skutkujących niespełnieniem warunków ustawowych do uzyskania świadczeń, i wskutek tego niezasadnie odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia na podstawie tego przepisu. Rozpatrując sprawę ponownie organ weźmie pod uwagę powyższe rozważania Sądu, w szczególności w zakresie wystąpienia w tej sprawie szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Biorąc wszystkie powyższe okoliczności pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), orzekł jak w sentencji.