II SA/Wa 1722/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Bronisław Szydło, Asesor WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Protokolant Agnieszka Kolasa, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 grudnia 2007 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2007 r., nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] czerwca 2007 r., nr [...] odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku A. B. Z uzasadnienia powyższej decyzji oraz akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy: W dniu [...] maja 2007 r. A. B. wniósł o ustalenie uprawnienia do renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu M. B. Uzasadniając wniosek wymieniony podniósł, iż znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Pozostaje na utrzymaniu matki, która uzyskuje najniższe gwarantowane ustawowo wynagrodzenie za pracę. Uczęszcza do I Liceum Ogólnokształcącego w Z. oraz trenuje i osiąga sukcesy w siatkówce ręcznej. Po śmierci ojca znacznie zostały ograniczone dochody rodziny. Przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku umożliwiłoby mu dalsze kształcenie i realizacje zamierzeń sportowych. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2007 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podniósł, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało łączne spełnienie przesłanek wskazanych w ww. przepisie przez osobę zmarłą, a następnie przez pełnoletniego już w dacie orzekania wnioskodawcy. W rozpoznawanej sprawie powołany przepis nie mógł być zastosowany, gdyż nie wykazano szczególnych okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków do świadczenia ustawowego. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynikało, iż ojciec wnioskodawcy na przestrzeni 43 lat życia udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący [...] lat, [...] miesięcy i [...] dni. Ostatnio udokumentowany okres składkowy przypada na dzień [...] i od tej daty do czasu zgonu w dniu [...] r. (przez okres 6 lat) nie został udokumentowany żaden okres ubezpieczenia potwierdzony opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Mając na uwadze dokonane ustalenia organ stwierdził, iż nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód do wykonywania zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w wymienionym okresie ojciec wnioskodawcy nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. Ponadto z dokumentacji rentowej wynika, iż wnioskodawca jest osobą pełnoletnią i nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. W świetle art. 83 powołanej ustawy, wiekiem uprawniającym do świadczenia w drodze wyjątku jest wiek, w którym osoba ubiegająca się o świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletniość. Okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie jest przesłanką uprawniającą do świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją A. B. podniósł, że jest dopiero uczniem III klasy liceum ogólnokształcącego i do matury pozostał mu jeszcze jeden rok nauki. Podjęcie pracy w wieku 18 lat zniweczyłoby jego plany związane z dalszą nauką i sportem. Sytuacja finansowa jego rodziny znacznie się pogorszyła wskutek utraty pracy przez matkę. Obecnie rodzina wnioskodawcy może liczyć tylko na pomoc społeczną. Nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku odwoławczego, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] lipca 2007 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ podtrzymał argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji oraz podkreślił, że przyczyną nieudowodnienia co najmniej 5 letniego okresu ubezpieczenia, przypadającego przed datą zgonu ojca wnioskodawcy, nie był stan zdrowia i inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli zmarłego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Ponadto, na przestrzeni 43 lat życia ubezpieczony posiadał udokumentowany łączny okres składkowy i nieskładkowy wynoszący tylko [...] lat, [...] miesięcy i [...] dni, który jest nieadekwatny do jego wieku. Dodatkowo organ podniósł, że wnioskodawca nie spełnia ustawowej przesłanki niemożności podjęcia zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na wiek lub całkowitą niezdolność do pracy. Jest on bowiem osobą pełnoletnią oraz zdolną do podjęcia zatrudnienia. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2007 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez A. B. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której skarżący wniósł o jej uchylenie i przekazanie sprawy organowi rentowemu do ponownego rozpoznania. Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił jej wydanie z naruszeniem art. 7, 10, 77 i 107 k.p.a. oraz art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W uzasadnieniu skargi A. B. podniósł, iż kwestionowana decyzja jest dla niego krzywdząca i przekracza granice uznania administracyjnego. Organ przed wydaniem decyzji przeprowadził bardzo ograniczone postępowanie dowodowe, co spowodowało naruszenie art. 7 i 77 k.p.a. W uzasadnieniu decyzji organ nie ustosunkował się do podnoszonych przez skarżącego argumentów, poprzestając jedynie na ogólnych sformułowaniach. Ponadto w toku postępowania organ nie zapewnił skarżącemu czynnego udziału w postępowaniu oraz możliwości wypowiedzenia się, co do zebranych materiałów oraz zgłoszonych żądań. Ponadto w aktach administracyjnych brak jest, końcowego oświadczenia strony oraz dowodu, że organ prowadzący postępowanie pouczył stronę o przysługującym jej w tym zakresie prawie. Uzasadnia to wniosek, że naruszony został przepis art. 10 k.p.a. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi organ podniósł, że przez cały czas trwania postępowania skarżący miał możliwość udziału w nim i składania wniosków dowodowych oraz wskazywania organowi nieznanych mu okoliczności sprawy. Fakt, że uczynił to w dość wąskim, wybranym przez siebie zakresie, nie oznacza by organ w jakikolwiek sposób ograniczył jego prawa jako strony postępowania. Ponadto, nawet w skardze strona nie wskazała, jaki to dodatkowy materiał dowodowy należałoby zbadać i ocenić. Wszystkie zaś podnoszone przez skarżącego zarzuty, dotyczące formalnej strony postępowania, nie są niczym uzasadnione. Zaskarżone rozstrzygnięcie organu jest prawidłowe, a jakąkolwiek zmianę w stanowisku organu mogłoby spowodować jedynie legitymowanie się przez skarżącego orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy ze względu na stan zdrowia. Brak tej przesłanki, niezależnie od wszelkich innych argumentów powoływanych przez skarżącego, wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia skierowanego wyłącznie do osoby całkowicie niezdolnej do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż przedmiotem sprawy sądowoadministracyjnej jest ocena przez Sąd prawidłowości prowadzenia przez organ administracji publicznej postępowania administracyjnego oraz zapadłego w tym postępowaniu rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie skarga podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) świadczenie może być przyznane ubezpieczonemu oraz członkowi jego rodziny, 2) niespełnienie wymagań dających prawo do "zwykłej" emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 3) ubiegający się o świadczenie w drodze wyjątku nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 4) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Świadczenie przyznane w art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto, z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ jest zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dziecka, a następnie przez samo dziecko. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że w rozpoznawanej sprawie przepis art. 83 powołanej ustawy nie może być zastosowany wobec skarżącego, bowiem ten nie czyni zadość wszystkim wymienionym w tym przepisie przesłankom. Niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, omawiany przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy bądź wiekiem. Oba elementy skarżącego nie dotyczą. Skarżący, urodzony w dniu [...] osiągnął już pełnoletność i jest osobą pełnosprawną. Tym samym jest w wieku umożliwiającym zatrudnienie, będąc osobą zdolną do pracy. Z chwilą osiągnięcia 18 roku życia można bowiem, w myśl przepisów kodeksu pracy, bez ograniczeń prawnych zostać pracownikiem zatrudnionym w celach zarobkowych. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 września 2001 r., sygn. akt II SA 226/01, publik. LEX nr 51000 wyraził powszechnie obecnie akceptowany pogląd, że przez pojęcie wieku, jako w myśl przepisu art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przeszkodzie w podjęciu pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, uprawniającej w konsekwencji (przy wystąpieniu pozostałych przesłanek) do świadczenia w drodze wyjątku, należy rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność (wiek poniżej 18 lat życia), a nie ogólną granicę wieku dzieci, uczących się lub studiujących w tym uprawniającą do renty rodzinnej na zasadach ustawowych. Okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie skutkuje w kontekście unormowania tego przepisu nabyciem uprawnień dziecka do świadczenia w drodze wyjątku po ubezpieczonym rodzicu. Na marginesie należy tylko dodać, że ustalenia dokonane przez organ są prawidłowe. W dziesięcioleciu przypadającym przed datą zgonu ojca wnioskodawcy udokumentowano jedynie [...] lata, [...] miesięcy i [...] dni okresów składkowych. Wobec braku jakiejkolwiek dokumentacji świadczącej o ograniczeniach zdrowotnych zmarłego M. B., na istnienie takowej skarżący się nie powołuje, należało stwierdzić, że wymieniony do dnia zgonu miał realną możliwość kształtowania przebiegu własnego ubezpieczenia. Zatem nie można odmówić organowi racji, iż przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Stwierdzić natomiast należy, że zarzut skargi, dotyczący naruszenia przez Prezesa ZUS art. 10 § 1 k.p.a., nie jest pozbawiony uzasadnionych podstaw. W istocie, organ nie wezwał strony do wypowiedzenia się co do zebranego w sprawie materiału dowodowego przed wydaniem zaskarżonej decyzji. Jednak w cenie Sądu, wada tego rodzaju w niniejszej sprawie nie mogła mieć istotnego wpływu na jej końcowy wynik. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 maja 2006 r., sygn. akt II OSK 831/05 (publik. ONSA i WSA 2006/6/157) zawarł tezę, że zarzut naruszenia przepisu art. 10 § 1 k.p.a. przez nie zawiadomienie strony o zebraniu materiału dowodowego i możliwości składania wniosków, może odnieść skutek wówczas, gdy stawiająca go strona wykaże, iż zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonania konkretnych czynności procesowych. Tego zaś strona skarżąca w niniejszej sprawie nie wykazała. Reasumując, należy stwierdzić, że organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, prawidłowo go ocenił i zasadnie stwierdził, iż w niniejszej sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki określone w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.