II SA/Wa 1726/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędziowie WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Waldemar Śledzik, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 grudnia 2011 r. sprawy ze skargi Z. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...] czerwca 2011 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną pojętą w dniu [...] czerwca 2009 r. nr [...], odmawiającą przyznania Z. B. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że zgodnie z przepisem art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie Podkreślił przy tym, że warunki powyższe muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, że po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdzono istnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy, albowiem brak jest szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Wyjaśnił, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowię niemożliwą przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia, jak wskazuje się w orzecznictwie sądowym. Zwrócił również uwagę, że w okresach od 1 maja 1988 r. do 30 czerwca 1990 r. i od 1 lipca 2001 r. do 13 sierpnia 2006 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, wnioskodawca nie podejmował zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych było następstwem szczególnych okoliczności. Prezes ZUS stwierdził ponadto, że podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ten cel, w świetle orzecznictwa także nie może zostać uznane za okoliczność szczególną. Natomiast obecna niemożność podjęcia zatrudnienia ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji oraz podnoszone trudne warunki materialne, nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Z. B. zarzucił jej brak wyczerpującego zbadania i wyjaśnienia sprawy. Z tego względu wniósł o jej uchylenie oraz o uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i przyznanie wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu podał, że jest osobą całkowicie niezdolną do pracy oraz posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga całodziennej opieki i pielęgnacji. W jego ocenie posiadany staż pracy w wymiarze 13 lat, 11 miesięcy i 26 dni jest wystarczający do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Skarżący powołując się na wyrok WSA w Warszawie z dnia 19 października 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 1055/07 stwierdził, że ustawa nie uzależnia przyznania świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego, aczkolwiek ma on znaczenie przy podejmowaniu decyzji. Nie może jednak stanowić jedynego warunku, od którego organ uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Również przerwy w ubezpieczeniu nie mogę stanowić samoistnej podstawy do odmowy świadczenia. Zdaniem skarżącego Prezes ZUS naruszył przepisy postępowania, a w szczególności art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a., a nadto nie dokonał prawidłowej oceny jego sytuacji materialnej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko faktyczne oraz prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia konieczne jest spełnienie łącznie wszystkich wymienionych wyżej przysłanek. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w ww. przepisie art. 83 ust. 1, z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 ww. ustawy. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem zobowiązany także do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzeć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przestrzegał wskazanych wyżej regulacji, a zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada prawu. Sąd podziela stanowisko organu, iż skarżący nie wykazał, iż brak uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie spowodowany został szczgólnymi okolicznościami w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania powyższego przepisu przyjmuje się bowiem, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Przy czym okoliczność ta musi pozostawać w związku przyczynowo-skutkowym z brakiem uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie, mieć charakter obiektywny i być niezależna od woli wnioskodawcy, który nawet pomimo dołożenia należytej staranności i czynionych wysiłków, nie był w stanie zapobiec jej skutkom. Skarżący brak aktywności zawodowej w latach 1988 – 1990 usprawiedliwia bezrobociem. Orzecznictwo sądowoadministracyjne stoi na stanowisku, że bezrobocie co do zasady nie jest okolicznością szczególną, o jakiej mowa w omawianym przepisie. Wyjątkowo może zostać za taką okoliczność uznane w powiązaniu z wykazaniem aktywności i wysiłków podejmowanych w celu uzyskania zatrudnienia, czego skarżący nie wykazał. Również praca za granicą, czy też wykonywanie przez skarżącego prac dorywczych w latach 2001 – 2006, nie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, jak miało to miejsce w niniejszej sprawie, w świetle orzecznictwa nie mogą być uznane za okoliczności szczególne. Świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma bowiem ten skutek, że osoba, która je podejmuje, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 19 lutego 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 18/07, Lex nr 318189). W tej sytuacji obecny stan zdrowia skarżącego oraz ciężka sytuacja materialna i bytowa, nie mogą skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku, które jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego, powiązanym z odprowadzaniem na nie składek, a nie świadczeniem socjalnym. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.