II SA/Wa 1752/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Borowiecki, Sędzia WSA Konrad Łukaszewicz, Sędzia WSA Sławomir Fularski (spr.), Protokolant specjalista Wiesława Jesiotr, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 lutego 2020 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Decyzją z [...] czerwca 2019 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "organ" lub "Prezes ZUS") działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.; dalej: "k.p.a."), po rozpoznaniu wniosku M. M. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy decyzję własną z [...] kwietnia 2019 r. znak: [...]. U podstaw podjętego w tej sprawie rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia: Wnioskiem z [...] października 2017 r. M. M. (dalej: "skarżący", "strona", "wnioskodawca") wystąpił do Prezesa ZUS o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku od dnia [...] maja 2016 r. na przyszłość. Decyzją z [...] października 2017 r. Prezes ZUS, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 poz. 1383 ze zm. ; dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), odmówił przyznania wnioskodawcy świadczenia w drodze wyjątku. Wskazał, że na przestrzeni 22 lat życia zamiast 2 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczeń w trybie zwykłym, udowodnił jedynie 5 miesięcy i 15 dni okresów składkowych oraz 1 miesiąc i 25 dni okresów nieskładkowych. Jednocześnie zauważył, że w okresach od [...] kwietnia 2014 r. do [...] stycznia 2015 r. oraz od [...] stycznia 2015 r. do [...] sierpnia 2015 r. nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Ponadto organ podniósł, że niezdolność do pracy uniemożliwiająca przezwyciężenie zatrudnienia powstała u wnioskodawcy dopiero od [...] stycznia 2016 r. W opinii Prezesa ZUS nie istniały zatem do tego dnia przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem. Organ uznał, że skarżący nie wykazał również innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miał wpływu. Nadto z akt rentowych wywiódł, że wnioskodawca otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych, zatem w przypadku skarżącego nie można uznać, że zachodzi przesłanka niezbędnych środków utrzymania. W wyniku skargi wniesionej przez skarżącego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 19 października 2018 r. sygn. akt II SA/Wa 4/18 uchylił zaskarżoną decyzję z [...] października 2017 r. Sąd, w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, wskazał, że obowiązkiem organu było rozważenie przyczyn niespełnienia warunku nabycia uprawnień rentowych, a mianowicie braku dwóch lat okresów składkowych i nieskładkowych (art. 58 ust. 1 pkt 2 o emeryturach i rentach z FUS). Zauważył, że skarżący w dniu [...] stycznia 2016 r., mając 22 lata, uległ wypadkowi drogowemu, w konsekwencji orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS został on uznany za całkowicie niezdolnego do pracy. Jednocześnie Sąd wyjaśnił, że w momencie kiedy zdarzył się wskazany wypadek samochodowy, skarżący pozostawał w zatrudnieniu w firmie [...] Sp. z o.o. (od [...] października 2015 r. do [...] kwietnia 2016 r.). Zdaniem Sądu, skoro nagłe zdarzenie, skutkujące całkowitą niezdolnością do pracy nastąpiło w trakcie zatrudnienia, to organ miał obowiązek rozważenia, czy zdarzenie to nie powinno być traktowane jako szczególna okoliczność, wskutek której skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Nadto organ pominął również całkowicie kwestię skali panującego bezrobocia na terenie, na którym zamieszkiwał skarżący, jak i nie uwzględnił okoliczności, że w okresach pozostawania bez zatrudnienia skarżący aktywnie poszukiwał pracy. Zdaniem Sądu, organ dokonał również błędnej oceny kwestii posiadania przez stronę niezbędnych środków utrzymania. Decyzją z [...] kwietnia 2019 r. Prezes ZUS, działając na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.), orzekł o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ przytoczył brzmienie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podniósł, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, na podstawie ww. przepisu, wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w tym przepisie. Ponadto może on być zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na zasadach ogólnych. Organ wyjaśnił, że na skutek wyroku sądu administracyjnego, skierowano do skarżącego dwa pisma o nadesłanie wypełnionego przez lekarza prowadzącego leczenie zaświadczenia o stanie zdrowia - druk [...] oraz wszelkiej dostępnej dokumentacji medycznej w celu ustalenia, czy obecnie skarżący jest niezdolny do pracy. Z uwagi na nie nadesłanie powyższego zaświadczenia oraz dokumentacji medycznej nie można było przeprowadzić badania przez lekarza orzecznika ZUS w celu ustalenia, czy wnioskodawca jest niezdolny do pracy. Prezes ZUS uznał, że skarżący tym samym nie spełnia jednego z warunków wymaganych do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a mianowicie całkowitej niezdolności do pracy potwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS. Ponadto ustalono, że obecnie wnioskodawca pozostaje w zatrudnieniu, a zatem nie jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania. Pismem z [...] maja 2019 r. skarżący złożył wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Zarzucił organowi naruszenie przepisów prawa tj.: 1) art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez: (i) uznanie, że wnioskodawca nie spełnia przesłanek określonych w tym przepisie do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, w sytuacji gdy z uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie sygn. akt. II SA/Wa 4/18 wynika, że takie przesłanki zostały spełnione oraz (ii) żądanie organu skierowane do wnioskodawcy o nadesłanie wypełnionego przez lekarza prowadzącego leczenie zaświadczenia o stanie zdrowia - druk [...] oraz wszelkiej dostępnej dokumentacji medycznej, w sytuacji, gdy przedmiotowe dokumenty znajdują się w aktach sprawy oraz były podstawą wydania decyzji z [...] października 2017 r. (znak sprawy: [...]); 2) art. 7, art. 8, art. 77 k.p.a. poprzez rozstrzygnięcie sprawy bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego; 3) art. 107 k.p.a. poprzez brak odpowiedniego uzasadnienia prawnego i faktycznego podjętej decyzji. Skarżący wniósł o przyznanie mu świadczenia, zgodnie z treścią art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Rozpoznając sprawę ponownie, organ wskazaną na wstępie niniejszego uzasadnienia decyzją z [...] czerwca 2019 r. orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji z [...] kwietnia 2019 r. Po przytoczeniu przesłanek art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, Prezes ZUS wskazał, że po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ uznał, że skarżący nie wykazał, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał on wpływu. Zauważył, że komisja lekarska ZUS, orzeczeniem z [...] maja 2019 r. ustaliła, iż skarżący jest częściowo niezdolny do pracy od [...] marca 2018 r. do [...] kwietnia 2021 r. A zatem w przypadku skarżącego przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy nie zachodzi. Okoliczność ta eliminuje skarżącego z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Prezes ZUS podniósł, że orzeczona u skarżącego częściowa niezdolność do pracy jedynie ogranicza, natomiast nie uniemożliwia mu wykonywanie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi. Nie stanowi zatem przeszkody w podjęciu zatrudnienia popartego opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Zdaniem organu, podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Jak zauważył Prezes ZUS, świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję Prezesa ZUS z [...] czerwca 2019 r. wywiódł skarżący, nie zgadzając się z wydanym rozstrzygnięciem. Autor skargi zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów prawa tj.: 1) art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez uznanie, że: i) skarżący nie spełnia przesłanek określonych w tym przepisie do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wobec nie wykazania, że niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które skarżący nie miał wpływu, w sytuacji, w której ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego oraz uzasadnienia Wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (sygn. akt. II SA/Wa 4/18) wynika, że takie przesłanki przez skarżącego zostały spełnione oraz ii) w związku z wydaniem przez Komisję Lekarską ZUS orzeczenia z [...] maja 2019 r. zgodnie, z którym skarżący jest częściowo niezdolny do pracy od [...] marca 2018 r. do [...] kwietnia 2021 r., które to orzeczenie nie zawierało żadnego uzasadnienia faktycznego wskazującego zmiany w stanie zdrowia skarżącego, co uzasadniałoby zmianę stopnia jego niezdolności do pracy. Jednocześnie nawet przyjmując, że stopień niezdolności do pracy skarżącego uległ zmianie, organ winien przyznać skarżącemu świadczenie w drodze wyjątku od dnia wskazanego we wniosku ([...] maja 2016 r.) do dnia poprzedzającego teoretyczną zmianę stopnia niezdolności do pracy z całkowitej niezdolności do pracy na częściową niezdolność do pracy, tj. do dnia [...] lutego 2018 r.; 2) art. 7, art. 8, art. 77 k.p.a. poprzez rozstrzygnięcie sprawy bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego; 3) art. 107 k.p.a. poprzez brak odpowiedniego uzasadnienia prawnego i faktycznego podjętej decyzji; 4) art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325; dalej p.p.s.a.) poprzez brak uwzględnienia przez organ przy wydawaniu zaskarżonych decyzji, oceny prawnej oraz wskazań zawartych w prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie sygn. akt II SA/Wa 4/18. W związku z powyższymi zarzutami skarżący wniósł o: a) uchylenie w całości decyzji Prezesa ZUS z [...] czerwca 2019 r. oraz poprzedzającej ją decyzji z [...] kwietnia 2019 r. (znak sprawy: [...]); b) z uwagi na fakt, że jest to uzasadnione okolicznościami sprawy, zobowiązanie organu do wydania w terminie 30 dni od dnia otrzymania wyroku tutejszego Sądu, decyzji uwzględniającej wniosek skarżącego o przyznanie renty w drodze wyjątku za okres od [...] maja 2016 r. na przyszłość, ewentualnie w przypadku uznania, że Komisja Lekarska ZUS prawidłowo orzekła zmianę stopnia niezdolności do pracy skarżącego od [...] marca 2018 r., zobowiązanie organu do wydania decyzji uwzględniającej wniosek skarżącego o przyznanie renty w drodze wyjątku za okres od [...] maja 2016r. do [...] lutego 2018 r. W odpowiedzi na skargę Prezesa ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do skargi, zauważył m.in., że przy wydawaniu decyzji organ jest związany wydanymi w sprawie orzeczeniami lekarskimi. Natomiast orzeczenie komisji lekarskiej ZUS z [...] maja 2019 r. jest prawomocne i wiążące dla organu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stan faktyczny w niniejszej sprawie jest niesporny i znajduje odzwierciedlenie w dokumentach zgromadzonych w aktach. Istota sporu w kontrolowanej sprawie sprowadza się do oceny, czy zasadnie Prezes ZUS odmówił skarżącemu przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku rodzinnej. Materialnoprawną podstawę stanowiącego przedmiot kontroli Sądu rozstrzygnięcia stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Regulacja ta ma charakter szczególny, albowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Z treści omawianego przepisu wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tą możliwość. Z art. 12 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Stosownie do art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oceny niezdolności do pracy oraz m.in. jej stopnia - dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik Zakładu. Stosownie do art. 14 ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach z FUS, od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej Zakładu w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia. Orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji (art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Mając na uwadze powyższe, rozstrzygając wniosek o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, Prezes ZUS zobowiązany był do oceny, czy skarżący spełnia ustawowy warunek całkowitej niezdolności do pracy. Ustalenia tego, organ musiał dokonać w oparciu o orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS Nr [...] z [...] maja 2019 r. (a wcześniej orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] kwietnia 2019 r.), z którego wynika jednak, że skarżący jest jedynie częściowo niezdolny do pracy do [...] kwietnia 2021 r. Sąd zauważa, że organ nie mógł pominąć tego dowodu, o czym świadczą przytoczone wcześniej regulacje ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podkreślić bowiem należy, że w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ rozstrzygając sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest treścią takiego orzeczenia. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie została spełniona przesłanka niezbędna do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, określona w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż skarżący nie może być uznany za osobę, która nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym omawiany przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy, bądź wiekiem. Oba elementy skarżącego zaś nie dotyczą. Bezspornym w niniejszej sprawie jest bowiem, że skarżący, który w dacie orzekania przez organ miał 25 lat, nie osiągnął ustawowego wieku emerytalnego mężczyzn. Nie orzeczono też wobec skarżącego całkowitej niezdolności do pracy. W takiej sytuacji zbędne jest dokonywanie analizy spełnienia przez wnioskodawcę pozostałych warunków określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jednocześnie, w ocenie Sądu, Prezesowi ZUS, nie można zarzucić naruszenia art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2012 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U z 2019 r., poz. 2325; dalej: "p.p.s.a."), w związku z wyrokiem WSA z 19 października 2018 r. sygn. akt II SA/Wa 4/18. Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Z powoływanego przepisu wynika bezwzględny obowiązek zastosowania się przez organ administracji do poglądu prawnego i wynikających z niego wytycznych co do dalszego biegu postępowania, który może być wyłączony tylko w razie istotnej zmiany stanu faktycznego lub zmiany przepisów prawa. W kontrolowanej obecnie sprawie doszło do zmiany stanu faktycznego sprawy, bowiem uległ zmianie stopień niezdolności skarżącego do pracy. Organ rozpoznając sprawę ponownie uaktualnił materiał dowodowy i ustalił stan zdrowia skarżącego na dzień orzekania. W aktach administracyjnych znajduje się ostateczne orzeczenie komisji lekarskiej ZUS z [...] maja 2019 r. z którego wynika, że skarżący aktualnie jest jedynie częściowo niezdolny do pracy. Natomiast w stanie faktycznym sprawy zakończonej orzeczeniem sądu sygn. akt II SA/Wa 4/18 w stosunku do skarżącego wydane było orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy do [...] lutego 2018 r. A zatem należy uznać, że ustalenia dokonane ostatecznie przez Komisję Lekarską ZUS w orzeczeniu z [...] maja 2019 r. były wiążące dla Prezesa ZUS przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Reasumując, brak spełnienia przez skarżącego przesłanki niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, wyłącza - w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 listopada 2007 r. sygn. akt I OSK 711/07, publ. https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Okoliczność ta przesądza o treści kontrolowanego rozstrzygnięcia. Wbrew twierdzeniu skarżącego, Prezes ZUS nie ma żadnej możliwości przyznania skarżącemu świadczenia wstecznie, za okres, kiedy po złożeniu wniosku o rentę skarżący legitymował się całkowitą niezdolnością do pracy. Jak słusznie wskazał organ w odpowiedzi na skargę, świadczenia w drodze wyjątku nie mogą być przyznawane w formie wyrównania za okresy wsteczne. Mogą one być przyznawane jedynie na bieżąco. W świetle powyższego, Sąd uznał zarzuty skargi za całkowicie chybione. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.