II SA/Wa 1809/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Olga Żurawska - Matusiak (spr.) Sędziowie WSA Jacek Fronczyk Andrzej Góraj Protokolant starszy referent Marcin Borkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 grudnia 2013 r. sprawy ze skargi L. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Wnioskiem z [...] listopada 2011 r. K. B. działająca w imieniu małoletniego syna L. B. zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu małoletniego W. B.. Decyzją z [...] grudnia 2011 r., utrzymaną następnie w mocy przez decyzję z [...] stycznia 2012 r., Prezes ZUS odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, uznając, że nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające ojcu dziecka przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych. Wyrokiem z 4 czerwca 2012 r., II SA/Wa 432/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił powyższe decyzje, uznając, iż organ nie podjął niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Sąd, zauważając, że W. B. zmarł w wyniku [...] i choroby alkoholowej, podkreślił, że fakt uzależnienia od alkoholu ojca dziecka, mający niewątpliwie wpływ na nieuzyskanie przez niego uprawnień rentowych w trybie zwykłym, nie może być traktowany niejako automatycznie jako sankcja wykluczająca jego małoletniego syna z grona adresatów normy zawartej w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Sąd zarzucił organowi, iż oceniając stan zdrowia ubezpieczonego, ograniczył się jedynie do stwierdzenia, iż w okresach przerw w zatrudnieniu nie zostały wydane orzeczenia o jego całkowitej niezdolności do pracy. Organ nie przedstawił orzeczenia lekarza orzecznika ZUS oceniającego zdolność W. B. do pracy w okresie poprzedzającym jego zgon. Nie wiadomo zatem, czy był on zdolny do pracy, a jeżeli tak, to w jakim okresie i w jakim zakresie. Organ nie wyjaśnił również, jaki wpływ na zatrudnienie ojca dziecka, czy też jego brak, miała choroba alkoholowa, na którą cierpiał. Jednocześnie Sąd podkreślił, że zmarły ojciec ma udokumentowane ponad 22 lata okresów składkowych i nieskładkowych, zaś beneficjentem świadczenia ma być po śmierci ojca małoletni członek jego rodziny, tj. syn L. B., który jest pozbawiony podstawowych środków utrzymania. W takim przypadku – zdaniem Sądu – skutki choroby alkoholowej mogą i powinny być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności, których wystąpienie w przedmiotowej sprawie zanegował organ. Rozpoznając ponownie sprawę organ uzyskał orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z [...] grudnia 2012 r., w którym ustalono trwałą całkowitą niezdolność W. B. do pracy, powstałą [...] lutego 2011 r. Decyzją z [...] lutego 2013 r. Prezes ZUS ponownie odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie, organ podał, że na przestrzeni 51 lat życia ojciec dziecka udokumentowano 22 lata 1 miesiąc i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przed powstaniem niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano 2 lata 6 miesięcy i 15 dni okresów składkowych. Organ zauważył, że od [...] kwietnia 1999 r. do [...] września 2000 r., od [...] października 2002 r. do [...] marca 2004 r. i od [...] maja 2007 r. do ustalenia całkowitej niezdolności do pracy od [...] lutego 2011 r. występują przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe przez ojca dziecka. Odnosząc się do twierdzeń zawartych we wniosku z [...] listopada 2011 r. o wykonywaniu we wskazanych przerwach prac dorywczych, organ wyjaśnił, że świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ww. ustawy. Organ wskazał również, nawiązując do uzależnienia od alkoholu ojca dziecka, że także alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w powyższym przepisie. Ponadto samo wystąpienie schorzenia nie jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. U ojca dziecka całkowita niezdolność do pracy wystąpiła od [...] lutego 2011 r. Uwzględniając powyższe, organ ocenił, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, co musiało skutkować odmową przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy pełnoletni już L. B. (dalej jako skarżący) podkreślił, że choć lekarz orzecznik ZUS ustalił, że jego ojciec jest trwale całkowicie niezdolny do pracy od [...] lutego 2012 r., to jednak choroba miała wcześniejszy początek, nie rozwinęła się w ciągu miesiąca, na taki stan musiały zapracować lata. Skarżący podał, że oświadczenie matki odnoszące się do dorywczej pracy ojca opierało się tylko na przypuszczeniu. W jego ocenie alkohol nadużywany przez ojca ograniczał i utrudniał wypracowanie wymaganego stażu pracy ubezpieczonego. Wprawdzie ojciec próbował walczyć z chorobą, podejmował pracę, ale choroba pozwalała mu na przepracowanie kilku miesięcy. Skarżący odwołał się do stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który w uzasadnieniu do wyroku z 24 czerwca 2012 r. wskazał, że skutki choroby alkoholowej mogą i powinny być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności, których wystąpienie w przedmiotowej sprawie zanegował organ. Decyzją z [...] llipca 2013 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. Organ przytoczył stan faktyczny sprawy, podkreślając, iż przyczyną przerw w ubezpieczeniu ojca skrżącego była choroba alkoholowa. W. B. dwukrotnie podejmował leczenie z ww. uzależnienia – w roku 1994 i 2000, jednak próby te były bezskuteczne. Następnie wyjaśnił, że za szczególną okoliczność nie może być uznany długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji, a zwłaszcza spowodowany nadużywaniem alkoholu. Również alkoholizm osoby ubezpieczonej nie jest szczególną okoliczności uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia oraz nie jest zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy. Pojawienie się tej choroby nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia. W ocenie organu zmarły mógł uniknąć negatywnych skutków alkoholizmu w drodze skutecznego leczenia odwykowego. Ponadto organ zważył, że skarżący jest zatrudniony na umowę o pracę i otrzymuje wynagrodzenie, co nie pozwala na uznanie, że pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Uznając ostatecznie, że nie zostały spełnione przesłanki z art. 83 ww. ustawy organ uznał, że nie może przyznać skarżącemu renty rodzinnej w drodze wyjątku. W skardze na powyższą decyzję, która wpłynęła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, L. B. zwrócił uwagę, że Komisja Lekarska ZUS orzeczeniem z [...] czerwca 2013 r. ustaliła, że ojciec przed śmiercią był niezdolny do pracy, jednak nie jest możliwe ustalenie daty powstania i stopnia niezdolności. W jego ocenie taka decyzja powinna działać na jego korzyść w staraniach o uzyskanie renty. Zauważył, że ojciec podejmował trzy próby leczenia, lecz bezskutecznie. Alkoholizm jest chorobą przewlekłą i przypomina inne chroniczne schorzenia. Żadnej z nich nie można wyleczyć, można natomiast zwolnić ich rozwój. Skarżący podał, że ojciec był zarejestrowany w urzędzie pracy, lecz nigdy nie otrzymał żadnej propozycji pracy, co przemawia za tym, iż dążył do znalezienia zatrudnienia, celem wypracowania w przyszłości świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Brak możliwości podjęcia zatrudnienia bez prawa do zasiłku dla bezrobotnego oraz zarejestrowanie się w charakterze bezrobotnego bez prawa do zasiłku – zdaniem skarżącego – można uznać za szczególną okoliczność o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Skarżący podkreślił swoją trudną sytuację materialną (utrzymuje się z renty matki) i podał, że w okresie wakacji podjął pracę zarobkową – jest zatrudniony na umowę o pracę na czas określony 2-miesięczny. Zarobione pieniądze zamierza wydać na zakup podręczników i innych przyborów szkolnych (zostało mu 2 lata nauki). Jednocześnie skarżący wskazał, że nie ma możliwości zarobkowania i nauki, co najwyżej może przerwać naukę i poszukiwać pracy, ale bez gwarancji, że ją znajdzie z uwagi na brak wykształcenia i doświadczenia. Końcowo skarżący podkreślił, że ojciec wykazywał wolę próby podjęcia pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli, okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. W odpowiedzi na skargę organ, wnosząc o jej oddalenie, podtrzymał swoją dotychczasową argumentację. Dodatkowo podał, że skarżący jako osoba pełnoletnia i zdolna do pracy nie spełnia obecnie warunku koniecznego do ubiegania się o świadczenie w drodze wyjątku – nie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy. Ponadto podjął zatrudnienie – a zatem nie jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania z tytułu otrzymywania wynagrodzenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, choć organ nie ustrzegł się uchybień, które jednak nie mogą spowodować wyeliminowania jego decyzji z obrotu prawnego. Po ponownym przeprowadzeniu postępowania mogłaby bowiem zapaść jedynie decyzja odpowiadająca w swej treści decyzji dotychczasowej. Zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako P.p.s.a.) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. W przedmiotowej sprawie rozstrzygnięcia Prezesa ZUS, odmawiające przyznania wnioskowanego świadczenia, były już przedmiotem kontroli sądowej. Uchylając wydane w sprawie decyzje odmowne Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 4 czerwca 2012 r., II SA/Wa 432/12 wyraził ocenę prawną, zgodnie z którą, w sytuacji, gdy zmarły W. B. ma udokumentowane ponad 22 lata okresów składkowych i nieskładkowych, zaś beneficjentem świadczenia ma być małoletni członek jego rodziny, który jest pozbawiony podstawowych środków utrzymania, skutki choroby alkoholowej powinny być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności. Sąd nakazał również wyjaśnić, jaki wpływ na zatrudnienie ojca dziecka, czy też jego brak, miała choroba alkoholowa, na którą cierpiał. Prezes ZUS, pomimo związania tą oceną, w zaskarżonej decyzji ponownie uznał, że alkoholizm osoby ubezpieczonej nie jest szczególną okolicznością uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia oraz nie jest zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy. Nie wyjaśnił również, wbrew wytycznym Sądu, jaki wpływ na brak zatrudnienia miała choroba alkoholowa W. B., wskazując jedynie, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu była choroba alkoholowa. Stwierdzenia tego nie powiązał jednak z oceną Sądu uznającą alkoholizm ojca skarżącego za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie wymaganego stażu ubezpieczeniowego. Organ nie rozważył również w tym kontekście stosunkowo długiego okresu ubezpieczeniowego, którym legitymował się W. B.. Te stwierdzone uchybienia, których dopuścił się organ ponownie rozpoznając sprawę, nie mogły jednak skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji. Istotne jest bowiem, że zmiany w stanie faktycznym sprawy mogą powodować nieaktualność i, co za tym idzie, ustanie mocy wiążącej uzasadnienia orzeczenia sądu administracyjnego (por. T. Woś /w:/ T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Warszawa 2005, s. 477 i powołane tam orzecznictwo). Taka sytuacja zaistniała w rozpoznawanej sprawie. Zmiana okoliczności faktycznych sprawy, istotnych z punktu widzenia normy prawnej mającej w niej zastosowanie, nastąpiła na etapie postępowania wywołanego wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. W dacie wydania decyzji drugoinstancyjnej skarżący L. B. był już pełnoletni. 18 lat skończył [...] lutego 2013 r. Okoliczności tej rozstrzygający organ nie uwzględnił, powołał się na nią dopiero w odpowiedzi na skargę. A ma ona w przedmiotowej sprawie znaczenie przesądzające. Osiągnięcie przez skarżącego pełnoletniości automatycznie wyłączała go z kręgu osób mogących ubiegać się o rentę rodzinną w drodze wyjątku. Zgodnie z art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jak wynika z powyższego przepisu – przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 ustawy jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: – wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, – nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, – nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, – nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Warunki określone w wyżej cytowanym przepisie, muszą być spełnione łącznie, a zatem niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny po osobie zmarłej. Uwzględniając okoliczności faktyczne sprawy, stwierdzić należy, że przyznanie wnioskowanego oświadczenia w oparciu o powyższy przepis nie mogło nastąpić, ponieważ skarżący nie czyni zadość wszystkim (łącznie) wskazanym w nim przesłankom. Skarżący jest osobą pełnoletnią, kontynuującą naukę w technikum w systemie dziennym. Niekwestionowany jest również fakt, że jego stan zdrowia nie pozbawia go całkowitej zdolności do pracy. Oznacza to, że skarżący nie spełnia określonego w art. 83 ust. 1 ustawy warunku "nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek". Skarżący z uwagi na wiek może podjąć pracę i na podjęcie tej pracy pozwala mu również stan zdrowia. Powołany przepis nie przewiduje innych sytuacji, które umożliwiają uzyskanie świadczenia. Sam fakt, iż skarżący kontynuuje naukę w systemie stacjonarnym, nie przesądza o możliwości przyznania świadczenia, w sytuacji, gdy brak jest takiej ustawowej przesłanki. W powołanym wyżej art. 83 ust. 1 ww. ustawy wiek oznacza bowiem pełnoletniość aż do osiągnięcia wieku emerytalnego, bez możliwości wyodrębnienia z tej grupy osób uczących się (por. wyroki NSA z 23 maja 2013 r., I OSK 42/13, z 8 listopada 2012 r., I OSK 1906/12). Wobec niespełnienia przez skarżącego jednej z przesłanek, od zaistnienia których ustawodawca uzależnił możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku, jest okolicznością irrelewantną wypełnienie pozostałych. Uwzględnienie powyższego prowadzić musi do wniosku, że naruszenie przez organ art. 153 P.p.s.a. i pominięcie oceny prawnej wyrażonej przez Sąd, jak również niezrealizowanie w pełni wytycznych Sądu, pozostaje bez wpływu na wynik sprawy. Zmiany w stanie faktycznym sprawy spowodowały, że nawet w sytuacji, gdyby organ uwzględnił ocenę prawną i wytyczne zawarte w wyroku z 4 czerwca 2012 r., to i tak przyznanie wnioskowanego świadczenia nie byłoby możliwe. Decyzja w sprawie świadczenia w drodze wyjątku podejmowana jest na podstawie i po dokonaniu oceny stanu faktycznego stwierdzonego w dniu jej wydania. Nie można zatem uznać, że spełnienie warunków do otrzymania świadczenia w drodze wyjątku następuje od daty złożenia wniosku lub przed wydaniem decyzji przyznającej świadczenie. Prawo do świadczenia w drodze wyjątku powstaje z chwilą wydania przez Prezesa ZUS decyzji przyznającej świadczenie. W orzecznictwie sądowym nie budzi najmniejszych wątpliwości okoliczność, że brak jest jakichkolwiek podstaw prawnych do przyznania świadczenia w drodze wyjątku od daty złożenia wniosku. Decyzja o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku jest decyzją o charakterze konstytutywnym, co oznacza, że wywiera ona skutki prawnie od daty jej podjęcia (por. wyrok NSA z 26 listopada 2010 r., I OSK 1283/10 i powołane tam orzecznictwo, publ. http://cbois.nsa.gov.pl). Mając wszystkie powyższe względy na uwadze, a zwłaszcza okoliczność, że w dacie wydania zaskarżonej decyzji skarżący był osobą pełnoletnią i zdolną do pracy, Sąd uznał, że nie zostały spełnione przesłanki do przyznania wnioskowanej renty rodzinnej w drodze wyjątku. Skoro bowiem art. 83 ust. 1 ustawy w sposób jednoznaczny stanowi, że tylko kumulatywne wypełnienie wskazanych w nim warunków umożliwia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, to niespełnienie chociaż jednego z nich czyni niemożliwym uwzględnienie wniosku o przyznanie świadczenia tego rodzaju. Dlatego też Sąd uznał, że mimo stwierdzonego naruszenia art. 153 P.p.s.a. i częściowo błędnego uzasadnienia decyzji drugoinstancyjnej, podjęte przez organy rozstrzygnięcia odpowiadają prawu i w tej sytuacji na podstawie art. 151 P.p.s.a. skargę oddalił.