II SA/Wa 1813/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Olga Żurawska-Matusiak, Sędziowie WSA Danuta Kania (spr.), Anna Mierzejewska, Protokolant Sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2011 r. sprawy ze skargi L. M. – przedstawiciela ustawowego małoletniego W. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przez L. M. - przedstawicielkę ustawową małoletniego W. M., jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] utrzymująca w mocy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), dalej: "k.p.a.", decyzję własną z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...] o odmowie przyznania małoletniemu W. M. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu – J. M. W uzasadnieniu do ww. decyzji Prezes Zakładu podniósł, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnia następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu wyjaśnił również, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w ww. przepisie, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z przesłanek wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. Dlatego też Prezes Zakładu zbadał w pierwszej kolejności okoliczności odnoszące się do zmarłego ojca dziecka. Organ wskazał następnie, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca dziecka powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu. Dalej organ zauważył, iż ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że w 10-leciu przypadającym przed powstaniem niezdolności do pracy ojca dziecka zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentował 3 lata, 4 miesiące i 15 dni okresów składkowych. Tymczasem, w ocenie organu, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Z przedłożonej dokumentacji wynika, że ojciec dziecka w okresach od [...] marca 1981 r. do [...] kwietnia 1982 r., od [...] stycznia 1992 r. do [...] maja 1997 r., od [...] kwietnia 2002 r. do [...] lipca 2004 r. i od [...] października 2004 r. do [...] grudnia 2008 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] lutego 2009 r. ustalił, że ojciec dziecka był całkowicie niezdolny do pracy od [...] grudnia 2008 r. do [...] lutego 2010 r. oraz orzeczeniem z dnia [...] maja 2011 r. stwierdził, iż ww. był również całkowicie niezdolny do pracy w okresie od [...] marca 2010 r. do [...] września 2010 r. Jednocześnie organ zwrócił uwagę, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty podlega ocenie również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. W ocenie Prezesa Zakładu, brak jest zatem warunków do przyznania świadczenia w trybie art. 83 powołanej wyżej ustawy. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi L. M. - przedstawicielki ustawowej małoletniego W. M. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca wskazała, że jej mąż – J. M. zmarł przed zakończeniem postępowania toczącego się przed sądem powszechnym w sprawie ustalenia dla niego renty, w którym zasadniczym problemem było ustalenie daty powstania pełnej niezdolności do pracy. Powołała się na orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2004 r., w którym uznał on J. M. za całkowicie niezdolnego do pracy wskazując, że niezdolność ta powstała po [...] lipca 1993 r. Skarżąca podniosła, że organ, wydając zaskarżoną decyzję, nie wziął powyższego orzeczenia pod uwagę. Nadto podniosła, że biegli sądowi w orzeczeniu lekarskim z dnia [...] października 2004 r. (nr sprawy [...]) stwierdzili całkowitą, trwałą niezdolność do pracy J. M. od lutego 2004 r. Końcowo zauważyła, że jej małoletni syn W. jest obecnie członkiem rodziny poszkodowanym na skutek śmierci ojca, nie może podjąć pracy ze względu na wiek, nie ma też niezbędnych środków do utrzymania i kontynuowania nauki. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodatkowo wskazał, iż fakt, że lekarz orzecznik w swym orzeczeniu wskazał, że niezdolność do pracy powstała po [...] lipca 1993 r. nie oznacza, że zmarły J. M. stał się niezdolny do pracy po tej dacie. Natomiast opinie biegłych sądowych nie mogą być podstawą do wydania decyzji i zastąpić orzeczeń lekarza orzecznika i komisji lekarskich ZUS. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaskarżonego orzeczenia następuje w sytuacji, gdy przedmiotowa kontrola wykaże: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.). Badając legalność zaskarżonego aktu w oparciu o powołane wyżej przepisy Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu z dnia [...] lipca 2011 r. narusza przepisy postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z treścią art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi Zakładu całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej wyżej ustawy wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego, przy czym dopiero łączne spełnienie wszystkich czterech przesłanek może stanowić podstawę przyznania przedmiotowego świadczenia. Renta rodzinna stanowi pochodną świadczenia osoby zmarłej, zatem w pierwszej kolejności organ bada uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Szczególnie istotnym dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "zwykłego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Za szczególną okoliczność w rozumieniu przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS może być uznane zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (v. wyrok NSA z dnia 29 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 151/10, Lex nr 595174). Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę (v. wyrok NSA w Warszawie z dnia 11 października 2000 r., sygn. akt II SA 954/00, Lex nr 53788). Zgodnie z art. 124 ww. ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniach w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku Prezes Zakładu ma obowiązek stosować przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach Prezes Zakładu jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Zobligowany jest do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ciąży na nim także obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Zobowiązany jest również w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i 80 k.p.a.) oraz uzasadnić podjęte rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami, o których mowa w art. 107 § 3 k.p.a. w związku z art. 11 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu zaniechał realizacji obowiązków wynikających z powołanych wyżej przepisów postępowania administracyjnego, bowiem - jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji - poczynił wadliwe ustalenia faktyczne, które oparł na niepełnym i nienależycie rozpatrzonym materiale dowodowym. W konsekwencji, podejmując rozstrzygnięcie w sprawie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, co najmniej przedwcześnie uznał, iż brak jest podstaw do przyznania małoletniemu W. M. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu – J. M. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ wskazał m.in., iż w okresie od [...] października 2004 r. do [...] grudnia 2008 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Stwierdził, że we wskazanym okresie nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Tymczasem z załączonego przez skarżącą do skargi "Wypisu z treści orzeczenia lekarza orzecznika ZUS" z dnia [...] maja 2004 r. (nr akt [...]) wynika, że zmarły J. M. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy okresowo do maja 2006 r. Okoliczność ta uszła uwadze organu orzekającego, pomimo że została odnotowana w toku postępowania administracyjnego (k. 26 verte akt admin.). W konsekwencji organ wadliwie przyjął, iż w okresie od [...] października 2004 r. do [...] grudnia 2008 r. wobec ojca dziecka nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, oraz że przyczyną braku zatrudnienia w tym okresie nie był stan jego zdrowia. Z akt sprawy wynika nadto, że w lutym 2004 r. u ojca małoletniego została rozpoznana choroba [...], ale już w roku 2003 zmarły odczuwał jej objawy. Załączona do skargi opinia biegłych sądowych z dnia [...] października 2004 r. (uzupełniona w dniu [...] maja 2005 r.), jakkolwiek w istocie nie może stanowić podstawy do orzekania przez Prezesa Zakładu w rozpatrywanej sprawie, stanowi potwierdzenie okoliczności co do czasu zdiagnozowania choroby oraz stopnia jej zaawansowania, który - jak stwierdzono - "czyni wnioskodawcę trwale niezdolnym do pracy, ponieważ nie rokuje wyleczenia w świetle obecnej wiedzy medycznej". Zauważyć należy, że przy stosowaniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ocenie podlega nie sam fakt, lecz przyczyny nieopłacenia składek na ubezpieczenie społeczne. Zatem organ obowiązany był ustalić, czego w sprawie niniejszej nie uczynił w sposób prawidłowy, jakie były rzeczywiste przyczyny niespełnienia ustawowego warunku nabycia uprawnień rentowych przez zmarłego ojca małoletniego W. M. oraz czy nie stanowiły one "szczególnych okoliczności" w rozumieniu powołanego wyżej przepisu. Nie ulega wątpliwości, że orzeczona w dniu [...] maja 2004 r. całkowita niezdolność do pracy ww. wykluczała możliwość jego aktywności zawodowej w tym okresie. Powyższe zaniechania organu orzekającego, skutkujące naruszeniem ww. przepisów postępowania, obligowały Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji. Rozpatrując ponownie przedmiotową sprawę w następstwie uprawomocnienia się niniejszego wyroku, Prezes Zakładu uzupełni materiał dowodowy o orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2004 r. oraz uwzględni skutki płynące z tego orzeczenia dla oceny okoliczności sprawy z punktu widzenia przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nadto dokona ponownej, wnikliwej analizy i oceny stanu faktycznego sprawy, a podejmując rozstrzygnięcie na podstawie powołanego przepisu należycie je uzasadni czyniąc zadość wymogom wynikającym z art. 107 § 3 k.p.a. w związku z art. 11 k.p.a. Mając na względzie wszystko powyższe, Sąd orzekł, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., jak w pkt 1 sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji Sąd orzekł - na podstawie art. 152 p.p.s.a. - jak w pkt 2 sentencji.