II SA/Wa 1823/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Olga Żurawska-Matusiak (spr.), Sędziowie WSA Adam Lipiński, Eugeniusz Wasilewski, Protokolant starszy sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 maja 2015 r. sprawy ze skargi H. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku - oddala skargę - 1 U Z A S A D N I E N I E Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] czerwca 2014 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku z [...] kwietnia 2014 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1140 ze zm., dalej jako ustawa o emeryturach), odmówił H. C. (dalej jako skarżąca) przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, wskazując, iż w chwili śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej oraz nie miała ustalonych alimentów, co wyklucza możliwość przyznania renty rodzinnej zarówno w trybie zwykłym, jak również renty rodzinnej w drodze wyjątku. Organ uznał nadto, że skarżąca przebywając w Domu Opieki ma zapewnione niezbędne środki utrzymania. Po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] września 2014 r. nr [...] utrzymał w mocy swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu decyzji organ podał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej przesłanki wyklucza możliwość przyznania świadczenia. W przedmiotowej sprawie organ uznał, że nie stwierdzono istnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie wniosku. Organ wskazał na treść art. 70 ust. 3 ustawy o emeryturach, zgodnie z którym małżonka lub wdowa, która do śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony i i podał, iż w chwili śmierci J. C. nie istniał między nim a skarżącą wspólność małżeńska, jak również nie były płacone alimenty. Organ uznał zatem, że skarżąca nie jest członkiem rodziny pozostałym po zmarłym ubezpieczonym. Okoliczność ta wyklucza możliwość przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Ponadto w ocenie organu skarżąca nie spełnia przesłanki dotyczącej braku niezbędnych środków utrzymania, gdyż w Domu Opieki ma całodobową opiekę. W skardze na powyższą decyzję, która wpłynęła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżąca podała, że jej mąż był alkoholikiem i z uwagi na przemoc w rodzinie opuściła wspólne miejsce zamieszkania. Podała, że do śmierci męża była objęta ubezpieczeniem ZUS pobieranym ze składek emerytalnych męża. Wyjaśniła nadto, iż toczyła się sprawa o alimenty, ale nie zakończyła się wydaniem wyroku. Wskazała również na swoją trudną sytuację zdrowotną i finansową. Udzielając odpowiedzi na skargę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, przytaczając w uzasadnieniu swego stanowiska procesowego argumentację, jakiej użył w zaskarżonej decyzji. Podkreślił, że organ ustalił brak uprawnień po stronie skarżącej do renty rodzinnej po mężu ze względu na brak u skarżącej przymiotu bycia wdową, pozostającą do dnia zgonu męża we wspólności małżeńskiej z nim. Stwierdzenie to wykluczało możliwość przyznania skarżącej świadczenia dla wdowy w trybie zwykłym. Brak tego przymiotu wyklucza jednocześnie możliwość przyznania skarżącej świadczenia dla wdowy w trybie wyjątkowym, ponieważ nie ma możliwości uznania ją za osobę uprawnioną w trybie wyjątku. Organ wyjaśnił, że gdyby skarżąca była osobą uprawnioną – wdową pozostającą do dnia zgonu męża we wspólności małżeńskiej z nim – otrzymałaby prawo do renty wdowiej w trybie zwykłym. Organ podkreślił, że nie można ustalić innego statusu skarżącej dla tych dwóch postępowań. W piśmie z 23 grudnia 2013 r. ustanowiony w sprawie pełnomocnik z urzędu zaskarżonej decyzji zarzucił: I naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to: 1. art. 7, art. 77 § 1, 2, 4 art. 80 K.p.a. - poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, polegające na niedokonaniu analizy i wyjaśnienia sytuacji skarżącej, co w konsekwencji doprowadziło do błędnych ustaleń, że nie zostały spełnione przesłanki przewidziane w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach, które to uchybienia miały bezpośredni wpływ na wynik sprawy; 2. art. 9 K.p.a. - poprzez brak należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego; 3. art. 107 § 3 K.p.a. w zw. z art. 140 K.p.a. - poprzez brak uzasadnienia decyzji zgodnie z wymogami określonymi we wskazanym przepisie; II naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, to jest art. 83 ustawy o emeryturach, poprzez: - nieprawidłową wykładnię przesłanki "niezbędnych środków utrzymania" - błędne uznanie, że skarżąca nie jest członkiem rodziny ubezpieczonego. W związku z powyższymi zarzutami wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i decyzji utrzymanej nią w mocy, jako wydanych z naruszeniem prawa materialnego oraz przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy. Przedstawione w piśmie zarzuty zostały szczegółowo omówione w jego uzasadnieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Jednocześnie, co wymaga podkreślenia, Sąd nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, stanowiącego przedmiot postępowania administracyjnego, a w szczególności nie przyznaje żadnych świadczeń. Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z brzmieniem art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W okolicznościach przedmiotowej sprawy na podkreślenie zasługuje, że wnioskowana przez skarżącą renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, zatem organ obowiązany jest w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego męża skarżącej, a następnie przez samą skarżącą. W odniesieniu do zmarłego ubezpieczonego, którego wypracowane świadczenia stanowią źródło świadczeń dla członków jego rodziny, badaniu podlegają powody niespełnienia wymagań uprawniających do emerytury lub renty na zasadach ogólnych, czyli szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak wymaganych okresów w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne. Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter oceny i indywidualny. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo uwypukla i podkreśla cel regulacji. Jednak nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Pozostałe wynikające z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach przesłanki, odnoszą się natomiast do strony wnioskującej o przyznanie renty rodzinnej. Podkreślenia wymaga, że klauzula "szczagólnych okoliczności" odnosi się jedynie do przesłanki niespełnienia wymagań dających prawo do emerytury lub renty i dotyczy wyłącznie osoby ubezpieczonej. W rozpoznawanej sprawie nie jest sporne, iż mąż skarżącej J. C. spełniał warunki do uzyskania emerytury w trybie zwykłym i emeryturę taką do chwili śmierci pobierał. Nie zaistniała zatem przesłanka niespełnienia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Skarżąca mogła zatem ubiegać się o rentę rodzinną po mężu w trybie zwykłym. Okoliczność, iż renta taka nie została jej przyznana ze względu na brak przymiotu bycia wdową, pozostającą do dnia zgonu męża we wspólności majątkowej z nim, nie oznacza, że skarżąca może ubiegać się o rentę rodzinną w drodze wyjątku Brak powyższego przymiotu wyklucza możliwość przyznania skarżącej świadczenia dla wdowy w trybie wyjątkowym. Nie ma bowiem możliwości uznania skarżącej za osobę uprawnioną w drodze wyjątku. W sprawie nie został zatem wypełniony także warunek bycia uprawnionym członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym. Gdyby skarżąca była osobą uprawnioną – czyli w świetle art. 70 ustawy o emeryturach wdową pozostającą z mężem do dnia jego śmierci we wspólności małżeńskiej – otrzymałaby prawo do renty rodzinnej w trybie zwykłym. Wyjaśnić również należy, wobec zarzutów skargi, że okoliczności, iż skarżąca nie jest wdową uprawnioną do renty rodzinnej wobec niespełnienia przesłanek określonych powyższym przepisem, została wyjaśniona w postępowaniu zakończonym decyzją z [...] kwietnia 2014 r. odmawiającą skarżącej prawa do renty rodzinnej. Skarżąca od tej decyzji nie złożyła odwołania. Ustalenia poczynione we wskazanym postępowaniu odnieść należało także do postępowania w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku. Nie jest bowiem dopuszczalne ustalenie innego statusu skarżącej dla tych dwu postępowań. W świetle poczynionych uwag za niezasadne uznać należy zarzuty naruszenia przepisów postępowania tj. art. 7, 77 § 1,2,4 i 80 K.p.a. oraz art. 9 i 107 § 3 K.p.a., jak również zarzut naruszenia art. 83 ustawy o emeryturach przez błędne uznanie, że skarżąca nie jest członkiem rodziny ubezpieczonego. Skarżąca jest członkiem rodziny ubezpieczonego, ale nie jest członkiem uprawnionym do otrzymania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Sąd podziela natomiast zarzuty odnoszące się do przesłanki posiadania niezbędnych środków utrzymania. Niewątpliwie nie można przyjąć, jak czyni to organ, że pobyt w Domu Opieki i zapewniona w nim całodobowa opieka oznaczają, że skarżąca posiada niezbędne środki utrzymania. Stwierdzone nieprawidłowości nie mają jednak jakiegokolwiek wpływu na wynik sprawy. Skoro bowiem w rozpoznawanej sprawie nie zostały wypełnione inne warunki wynikające z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach, to uwzględniając, że aby możliwe było przyznanie wnioskowanego świadczenia warunki te muszą być spełnione łącznie, przyznanie skarżącej renty rodzinnej nie było możliwe. Mając wszystkie powyższe względy na uwadze Sąd, na zasadzie art. 151 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.