II SA/Wa 1824/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Andrzej Góraj (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 8 maja 2024 r. sprawy ze skargi małoletnich R.G. i K. G. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego I. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] czerwca 2023 r. odmówił przyznania małoletnim R. i K. G. reprezentowanym przez przedstawicielkę ustawową I. G. (dalej także jako "wnioskodawca" lub "skarżący") renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm.), zwanej dalej "ustawą emerytalną" jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Wyjaśnił także, iż w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przypomniał, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęty jest powszechnie pogląd, że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo wskazał, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Jak ustalił to organ, ojciec wnioskodawców na przestrzeni 39 lat życia (w tym wieku stał się całkowicie niezdolny do pracy) – ma udokumentowane tylko 3 lata, 2 miesiące i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Jak zaś podkreślił to organ, przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie może pomijać tego, że skoro niezdolność do pracy powstała dopiero w wieku 39 lat, to brak jest przesłanek usprawiedliwiających niewykonywanie zarejestrowanej pracy przez czas adekwatny do wieku. Zwrócono też uwagę, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, ale nie stanowi jedynego kryterium. Powyższa decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stała się przedmiotem skargi wnioskodawców do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( Dz. U. z 2023r. poz. 1251) poprzez niewłaściwe jego zastosowanie. Podkreślono, że wskutek wypadku przy pracy ojciec dzieci doznał obrażeń ciała - głowy skutkujących naruszeniem czynności organizmu, wskutek czego nie mógł pracować o czym świadczy orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydane w dniu [...].04.2010r. przez Powiatowy Zespól ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z datą o niezdolności do pracy od [...].03.2010r znak: [...] oraz wskutek wypadku komunikacyjnego w dniu [...].07.2019r. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy orzeczeniem orzecznika ZUS w [...].09.2021r. oraz że był niezdolny samodzielnej egzystencji i zmarł 22.01.2021r. w konsekwencji wypadku samochodowego o czym pisze lekarz orzecznik ZUS wydanym i orzeczeniu nr [...] z dnia [...].09.2021r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: skargę uznać należy za niezasadną. Zgodnie z treścią przepisu art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 z późn. zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem, skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Podkreślenia wymaga również to, że Sąd bada poprawność wydanej decyzji odnosząc się do stanu prawnego i faktycznego istniejącego w chwili rozstrzygania sprawy przez organ. Późniejsze zmiany np. w zakresie stanu faktycznego, co do zasady mogą usprawiedliwiać próby wszczynania postępowań w trybach nadzwyczajnych lub, jak w sprawach dotyczących świadczeń w drodze wyjątku, mogą być powodem do składania nowych wniosków o przyznanie spornego świadczenia. Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przedstawionego przez wnioskodawców, przez pryzmat art. 83 ust.1 ustawy o Emeryturach i Rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 153, poz. 1227 – tekst jedn.). W/przytoczony przepis formułuje trzy przesłanki, których łączne spełnienie determinuje możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: - brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty, -niemożliwość podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, - brak niezbędnych środków utrzymania. Podkreślić po raz kolejny należy, iż powyższe okoliczności, muszą występować łącznie w chwili wydawania decyzji przez organ, aby możliwym było przyznanie świadczenia wyjątkowego. Brak występowania którejkolwiek z powyższych przesłanek uniemożliwia zaś pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia. W ocenie składu orzekającego organ poprawnie wywiódł brak istnienia okoliczności faktycznych potwierdzających istnienie pierwszej z wymienionych na wstępie rozważań przesłanek omawianego przepisu. Brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty należy bowiem badać w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury czy renty. Jak to już wskazano wyżej należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne czy rentowe stanowi więc wypadkową okresu przez który uprawniony budował kapitał początkowy odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma to, czy okres czasu przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu jest adekwatny do wieku uprawnionego. Świadczenie w drodze wyjątku jest bowiem świadczeniem pochodnym w stosunku do okresu ubezpieczenia. Przechodząc w tym zakresie do realiów niniejszej sprawy podkreślić należy, iż ojciec dzieci na 39 lat życia (tj. w czasie gdy nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy) wypracował jedynie 3 lata, 2 miesiące i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okolicznością nie wymagającą dowodu jest więc to, że okres pozostawania przez niego w zatrudnieniu był nieadekwatnie krótki w stosunku do wieku. W świetle powyższego należało wyjaśnić, czy strona wykazała istnienie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły uprawnionemu wypracowania stażu pracy stosownego do wieku. Ciężar dowodowy w tym zakresie obciążał stronę dochodzącą przedmiotowego świadczenia. Tylko bowiem strona mogła dysponować wiedzą na temat tego, czy w życiu zmarłego istniały szczególne przeszkody, które uniemożliwiały podejmowanie mu zatrudnienia. Jak wynika z materiału zgromadzonego w niniejszej sprawie, strona upatrywała istnienia powyższych szczególnych okoliczności w sytuacji zdrowotnej zmarłego i wypadkach którym ulegał. Odnosząc się do w/w materii, Sąd podzielił argumenty organu, iż jedynie skutecznym dowodem dla wykazania braku możliwości podjęcia zatrudnienia z przyczyn zdrowotnych jest orzeczenie lekarza orzecznika ZUS potwierdzające ową okoliczność. Na takim dowodzie organ bazował zaś w niniejszej sprawie uwzględniając orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] września 2021r. Jeśli strona skarżąca nie zgadzała się z owym orzeczeniem uznając, że całkowita niezdolność do pracy ojca dzieci istniała już wcześniej niż stwierdził to lekarz, mogła skorzystać z trybu odwoławczego zwracając się do Komisji Lekarskiej o ponowne przeanalizowanie tej problematyki. Skoro jednak strona nie skorzystała z tej możliwości (jedynie skutecznej dla wykazania swoich twierdzeń), to na obecnym etapie postępowania utraciła możliwość skutecznego zarzucania organowi braku inicjatywy dowodowej czy braku informowania o środkach dowodowych. O możliwości odwołania się do Komisji Lekarskiej strona została bowiem pouczona w orzeczeniu lekarza orzecznika. Zgodzić należało się też z organem, że wcześniejsze orzeczenie o częściowej niezdolności do pracy nie eliminowało ojca dzieci z zatrudnienia. Nawet zaś uwzględniając okres w którym ojciec dzieci mógł mieć trudności ze znalezieniem zatrudnienia wobec częściowej niezdolności do pracy, to i tak zestawienie pozostałego okresu życia 30 lat z okresem zatrudnienia nieznacznie przekraczającym 3 lata stanowi o dalszym istnieniu nieadekwatności okresu ubezpieczenia do okresu w którym ojciec mógł bez przeszkód zdrowotnych wykonywać zatrudnienie. W tym miejscu należało również wyjaśnić, że Sąd rozpoznając niniejszą sprawę jest zobligowany do czuwania zarówno nad uszanowaniem słusznego interesu strony, jak też do czuwania nad interesem wszystkich osób, które przez wiele lat (często nie bez wielkich wyrzeczeń), odprowadzały składki na ZUS tworząc Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Nie można przecież abstrahować od tego, że przyznanie prawa do renty czy emerytury w trybie szczególnym, obciąża de facto innych beneficjentów systemu ubezpieczeń społecznych. Z tych więc względów, zarówno organ, jak i Sąd zmuszone są do bardzo restrykcyjnego stosowania przepisów prawa regulujących omawianą materię i unikania dokonywania ich wykładni rozszerzającej mogącej w efekcie krzywdzić osoby tworzące swoimi składkami fundusz. Tut. Sąd ma oczywiście świadomość, iż powyższa teza może być postrzegana jako "bezduszna". Należy jednakże mieć na względzie to, że sąd administracyjny nie stanowi prawa a jest jedynie tzw. sądem prawa. Odmiennie więc niż sądy powszechne, nie może kierować się szeroko rozumianymi zasadami współżycia społecznego i przedkładać interesu indywidualnego strony, nad literę prawa. Nie może także ingerować w treść przepisów prawa, gdyż jest to wyłączne uprawnienie ustawodawcy. Na zakończenie należało też dodatkowo podkreślić, iż nawet trudna sytuacja materialna i zdrowotna strony, nie stanowi samoistnej przesłanki uzasadniającej przyznanie omawianego świadczenia. Nie jest ono bowiem świadczeniem o charakterze odpowiadającym zapomodze społecznej. W świetle powyższego, uznając iż skarżona decyzja nie narusza prawa, a organ administracji prawidłowo ocenił stan faktyczny i dokonał prawidłowej subsumcji normy prawnej, stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm.).