II SA/Wa 1841/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Sędziowie WSA Iwona Maciejuk, Ewa Marcinkowska, Protokolant specjalista Marek Kozłowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2016 r. sprawy ze skargi małoletniego F. F. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego M. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] września 2015 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] odmawiającą małoletniemu F. F. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu W. F. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS podniósł, iż po rozpatrzeniu wniosku M. Z. – przedstawicielki ustawowej W. F., nie stwierdził podstaw do przyznania wymienionemu renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r. poz. 748). Organ wskazał, iż do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Renta rodzinna jest zaś pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne też są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Z akt sprawy zaś wynika, iż na przestrzeni 53 lat życia, tj. na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy ojciec dziecka posiadał łącznie 10 lat, 8 miesięcy i 8 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Przy rozpatrywaniu zaś spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy ojca dziecka zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 1 rok, 7 miesięcy i 7 dni tych okresów. Z przedłożonej dokumentacji wynika, iż w okresach: od [...] czerwca 1982 r. do [...] marca 1987 r., od [...] grudnia 1991 r. do [...] lipca 1995 r., od [...] października 1995 r. do [...] maja 2001 r., od [...] października 2001 r. do [...] listopada 2002 r. i od [...] listopada 2003 r. do [...] października 2011 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy ojca dziecka nie udokumentowano zatrudnienia lub innej działalności objętą ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Analiza przebiegu ubezpieczenia prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec ojca dziecka w wyżej wymienionych okresach nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS wskazał także, że Komisja Lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] maja 2015 r. ustaliła, iż ojciec dziecka był częściowo niezdolny do pracy od [...] lipca 2004 r. do [...] października 2011 r. i całkowicie niezdolny do pracy od [...] października 2011 r. Ustalona w powyższym okresie częściowa niezdolność do pracy mogła ograniczać szanse ojca dziecka na rynku pracy, ale nie uniemożliwiała całkowicie podjęcia zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Organ dodał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym włącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] września 2015 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez M. Z. – przedstawicielkę ustawową F. F. – do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Uznając zaskarżoną decyzję za krzywdzącą strona skarżąca podniosła m.in., iż W. F. urodził się z wadami wrodzonymi i w wieku dziecięcym przeszedł liczne ciężkie choroby. Podczas zatrudnienia na umowę śmieciową w hurtowni z chemią uległ silnemu zatruciu. Od dnia [...] lipca 2004 r. stał się częściowo niezdolny do pracy i jego stan zdrowia stale się pogarszał. Był wielokrotnie hospitalizowany (30 wypisów szpitalnych). Cierpiał na [...], [...], [...], chorobę [...], przeszedł [...], miał problemy z chodzeniem i to przyczyny zdrowotne legły u podstaw niezawinionego niepodejmowania zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz w całości podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r., poz. 1647 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Oznacza to, iż sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z obowiązującymi przepisami prawa. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Prezes ZUS słusznie zwrócił uwagę, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i wobec tego w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej. Z treści art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy jednocześnie podkreślić, że stosownie do art. 124 powołanej ustawy w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w ustawie stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że niniejsza ustawa stanowi inaczej. Powyższe oznacza, że Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), tj. podejmować wszelkie niezbędne kroki, zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Zobowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpoznawanej sprawie organ odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku, opierając swoje rozstrzygnięcie na braku przesłanki szczególnych okoliczności. Nadto wskazał na krótki i nieadekwatny do wieku staż ubezpieczeniowy zmarłego ojca małoletniego. Stanowisko organu w tym względzie, zdaniem Sądu, nie znajduje oparcia w treści cytowanego wyżej art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Kwestią zasadniczą, której organ dostatecznie nie wyjaśnił, są powody niespełnienia przez ojca małoletniego dziecka wymagań uprawniających do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie oraz ocena, czy nie nastąpiło to wskutek szczególnych okoliczności. Trafne jest stanowisko organu, że okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy, nie jest samo istnienie choroby czy schorzenia. Zwłaszcza w sytuacji, w której brak jest orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, można przyjąć, że osoba jest zdolna do podjęcia zatrudnienia. Częściowa zaś niezdolność do pracy jedynie ogranicza tę możliwość, a nie wyklucza. Jednakże zasady tej nie można generalizować lecz każdorazowo zbadać na tle konkretnego stanu faktycznego sprawy. Niekwestionowanym w sprawie jest fakt, iż W.F. cierpiał na liczne przewlekłe choroby. Z karty informacyjnej leczenia szpitalnego z dnia [...] września 2014 r. w pozycji 1. Rozpoznanie stwierdzono u wymienionego: przewlekłą [...]. Z karty "Stan sprawy do rozpatrzenia wniosku ..." ZUS [...] Odział w W. z dnia [...] marca 2015 r. wynika, iż do dnia [...] października 2003 r. wymieniony wykazywał aktywność zawodową, z czego ostanie 4 miesiące przebywał na zasiłku chorobowym. Od [...] lipca 2004 r. ojciec małoletniego został uznany za częściowo niezdolnego do pracy. Z wydruku analizy raportu konta ubezpieczonego W. F. zaś wynika, iż w okresie od [...] października 2004 r. do [...] stycznia 2012 r. [...] opłacał składki ubezpieczeniowe. Powyższe pozwala przyjąć twierdzenia matki małoletniego F. F. za niepozbawione podstaw. Od 2004 r. stale nasilające się choroby przewlekłe, korzystanie w tym czasie z pomocy społecznej, mogą wskazywać na okoliczności, które stały na przeszkodzie w pozyskaniu pracy zarobkowej. Z akt nie wynika nawet aby organ badał, czy ojciec małoletniego od 2004 r. poszukiwał pracy, czy też choćby rejestrował się jako osoba bezrobotna w tym czasie. Organ w żaden sposób nie odniósł się do tych wyjaśnień, nie przeprowadził dodatkowych dowodów, nie zażądał dodatkowych dokumentów, chociaż istotne w sprawie jest, czy W. F. miał rzeczywiście możliwość wykonywania pracy z uwagi na dolegliwości chorobowe przed orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Zdaniem Sądu, biorąc pod uwagę choćby przebieg zatrudnienia wymienionego i wskazane powyżej okoliczności, nie można wykluczyć, iż przerwy w zatrudnieniu mogły być spowodowane jakimiś szczególnymi okolicznościami. Zaprzestanie pracy zarobkowej przez wymienionego spowodowane było chorobą, bowiem w ostatnim okresie zatrudnienia korzystał on z zasiłku chorobowego. Zdaniem Sądu w tej sprawie nie można interpretować art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno - rentowej w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest bowiem tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej mogą być usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok NSA z dnia 24 marca 2003 r., sygn. akt II SA 3594/02, Lex nr 142639). Organ winien był sprawdzić fakt złego stanu zdrowia ojca małoletniego oraz długotrwałej choroby przed orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy pod kątem ewentualnego zmniejszenia stażu pracy i utrudnienia w wypracowaniu odpowiedniego okresu ubezpieczeniowego. Tymczasem w zaskarżonej decyzji organ nie odniósł się w ogóle do powyższych kwestii, a nie można jednoznacznie wykluczyć, by okoliczności te nie miały żadnego wpływu na okres zatrudnienia. W tym stanie rzeczy organ winien ponownie dokonać oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, jak również uzupełnić go i rozstrzygnąć, czy w niniejszej sprawie nie została jednak spełniona przesłanka szczególnych okoliczności uzasadniająca przyznanie wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Konkludując, Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały - w ocenie Sądu - istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji powyższych stwierdzeń koniecznym jest ponowne przeprowadzenie postępowania dowodowego i ponowna ocena całości materiału dowodowego. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.