II SA/Wa 1850/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sędziowie WSA Sławomir Antoniuk, Iwona Dąbrowska (spr.), Joanna Kube, Protokolant starszy sekretarz sądowy Dorota Kwiatkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 sierpnia 2017 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę. M. K. (dalej jako skarżący) w dniu 15 lutego 2016 r. wystąpił do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwanego dalej Prezesem ZUS) z wnioskiem o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] lipca 2016 r. znak [...], na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 887, z późn. zm.) – zwanej dalej ustawą, odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W motywach uzasadnienia Prezes ZUS wskazał, że skarżący nie spełnia łącznie wszystkich warunków określonych w art. 83 ww. ustawy. Jak wynika z treści powołanego przepisu przyznanie renty jest możliwe, gdy wnioskodawca spełnia następujące przesłanki: jest lub był osoba ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Tymczasem ze znajdującego się w aktach sprawy orzeczenia komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] marca 2015 r. wynika, że skarżący został uznany za osobę częściową niezdolną do pracy. Prezes ZUS zaznaczył nadto, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlega również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu tego typu świadczenia. Zatem trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczeń w drodze wyjątku. W dniu 5 sierpnia 2016 r. M. K. złożył do Prezesa ZUS wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, podkreślając dotkliwość i dokuczliwość swojej choroby, a kwestionując jednocześnie rozstrzygnięcie lekarza orzecznika, skarżący stwierdził, że powinien być uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy. W dniu [...] września 2016 roku Prezes ZUS wydał decyzję nr [...], którą na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23, z późn. zm.) utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] lipca 2016 r. W treści uzasadnienia powielił wcześniejszą argumentację w zakresie częściowej niezdolności skarżącego do pracy oraz zwrócił uwagę, że skarżący nie spełnia również warunku wieku uniemożliwiającego podjęcia zatrudnienia. Ponadto w przedmiotowej decyzji Prezes ZUS wyjaśnił, że podstawą wydania decyzji w zakresie świadczeń przewidzianych w ustawie jest orzeczenie lekarza orzecznika, w związku z tym Prezes ZUS przy podejmowaniu decyzji jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS, co oznacza, że ta przesłanka nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu i organ nie mógł przyjąć inaczej. Poza tym, Prezes ZUS nadmienił, że w myśl art. 68 ust. 3 ustawy dzieci są uprawnione do renty rodzinnej po rodzicach bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy przed ukończeniem 16 roku życia lub w czasie kontynuowania nauki w szkole, jednakże w okresie nie dłuższym niż 25 rok życia. Z tego względu prawo do renty rodzinnej obejmuje tylko członków rodzinny, co do których na zmarłym ciążył ustawowy obowiązek ich utrzymania, a którzy nie mieli możliwości zgłoszenia się do własnego ubezpieczenia. Prezes ZUS wskazał, że taka sytuacja nie miała miejsce w kontekście skarżącego. Na zakończenie niniejszej decyzji organ podkreślił i wyjaśnił, iż pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej wnioskodawcy, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W dniu 11 października 2016 r. M. K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie uzupełnioną pismem z dnia 20 czerwca 2017 r., w której ponownie wyeksponował, że jego zdaniem spełnia wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku oraz poddał w wątpliwość orzeczenia lekarzy orzeczników ZUS w zakresie oceny jego niezdolności. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując wcześniejszą argumentację. Odnosząc się do zarzutu skarżącego dotyczącego manipulacji faktami, ponownie podkreślił, że podstawą do wydania decyzji jest orzeczenie komisji lekarskiej ZUS lub orzeczenie lekarza orzecznika. Tym samym właśnie brak oparcia się na wyżej wymienionych sytuacjach może stanowić manipulacje faktami, a nie sytuacja odwrotna, w której organ rozstrzygający sprawę wnioskodawcy bazuje na wydanych orzeczeniach. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów, należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (Dz. U. z 2016 r., poz. 887), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie, w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powyższa regulacja ma charakter szczególny, bowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Nie mają one charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (art. 84 tej ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nie oznacza to jednak, że organ ma całkowitą swobodę i dowolność. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tą możliwość. Podkreślenia wymaga okoliczność, że użyte w powyższym przepisie pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, albo sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Ze znajdującego się w aktach sprawy orzeczenia komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] marca 2015 r. wynika, że skarżący został uznany za osobę częściową niezdolną do pracy. Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 68 ust. 3 pow. ustawy ustawy dzieci są uprawnione do renty rodzinnej po rodzicach bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy przed ukończeniem 16 roku życia lub w czasie kontynuowania nauki w szkole, jednakże w okresie nie dłuższym niż 25 rok życia. Z tego względu prawo do renty rodzinnej obejmuje tylko członków rodzinny, co do których na zmarłym ciążył ustawowy obowiązek ich utrzymania, a którzy nie mieli możliwości zgłoszenia się do własnego ubezpieczenia. W rozpoznawanej sprawie taka sytuacja nie miała miejsce w kontekście skarżącego. Podkreślić należy, iż pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej wnioskodawcy, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Skoro zatem, zgodnie z treścią art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jako osoba pełnoletnia i częściowo zdolna do pracy, automatycznie wyłączona jest z grona osób, do których adresowany jest powyższy przepis. Skarżący nie należy bowiem do grona osób, które ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie mogą podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Omawiane świadczenie służy zapewnieniu niezbędnych środków utrzymania osobom całkowicie niezdolnym do pracy i spełniającym pozostałe przesłanki. Dlatego za przesłankę niemożności podjęcia pracy można uznać tylko wiek poniżej 18 lat albo wiek emerytalny lub też całkowitą niezdolność do pracy. Z tych też przyczyny zaskarżona oraz utrzymanej nią w mocy decyzja z dnia [...] lipca 2016 r. odpowiadają prawu. Z powyżej przedstawionych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.