II SA/Wa 1856/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung (spr.), Sędziowie WSA Maria Werpachowska, WSA, Ewa Pisula-Dąbrowska, Protokolant Michał Sułkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2006 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2005 r. nr [...] w przedmiocie ustania prawa do świadczenia w drodze wyjątku 1) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] czerwca 2005 r. 2) zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 1988 r. przyznał M. S., w oparciu o przepis art. 65 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z 1982 r. Nr 40, poz. 267 ze zm.), rentę inwalidzką w drodze wyjątku od dnia 1 października 1988 r. W decyzji organu rentowego z dnia [...] listopada 1988 r., ustalającej wysokość przedmiotowego świadczenia, pouczono adresata o skutkach podjęcia zatrudnienia dla jego uprawnień do renty. Pismem z dnia 6 listopada 2002 r. M. S. wniósł o zezwolenie mu na wykonywanie pracy zarobkowej, jednak prośba ta została załatwiona odmownie. W dniu 13 listopada 2002 r. wnioskodawca złożył oświadczenie, iż nie pracuje zawodowo, ani nie prowadzi działalności pozarolniczej, a jedynym jego źródłem utrzymania jest renta. W dniu 6 lutego 2003 r. Z. powiadomił oddział ZUS o wysokości przychodu uzyskanego przez M. S. w 2002 r., z tytułu zatrudnienia w ww. zakładzie, wskazując jednocześnie, iż był on zatrudniony na podstawie umowy o pracę od 19 sierpnia 2002 r. W związku z powyższym, Oddział ZUS w C. decyzją z dnia [...] lutego 2003 r. wstrzymał od dnia 1 marca 2003 r. wypłatę renty przyznanej w drodze wyjątku przez Prezesa ZUS, z uwagi na fakt, iż świadczenie nie przysługuje w razie osiągania przychodów z tytułu wykonywania pracy zarobkowej albo prowadzenia działalności pozarolniczej. Podstawę prawną wstrzymania wypłaty świadczenia stanowił art. 134 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 101 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Od decyzji tej M. S. wniósł odwołanie do Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w C., który wyrokiem z dnia [...] czerwca 2003 r. oddalił odwołanie. Od powyższego wyroku skarżący złożył apelację do Sądu Apelacyjnego w K.. Sąd Apelacyjny w K. wyrokiem z dnia [...] stycznia 2005 r. w sprawie [...] uchylił zaskarżony wyrok wraz z poprzedzającą go decyzją organu rentowego i przekazał sprawę bezpośrednio temu organowi do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził, że świadczenie w drodze wyjątku może ulec wstrzymaniu, jeżeli zmienią się okoliczności stanowiące podstawę ich przyznania. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wstrzymanie wypłaty świadczenia wyjątkowego nie może nastąpić w drodze decyzji oddziału ZUS, wydanej w trybie art. 134 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 101 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem w myśl art. 73 ust. 3 pkt 6 w związku z art. 72 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, przyznanie świadczeń w drodze wyjątku leży w gestii Prezesa ZUS. Zdaniem Sądu Apelacyjnego w K., jeżeli oddział ZUS jest w posiadaniu informacji wskazujących na zmiany okoliczności, będących podstawą przyznania świadczenia w drodze wyjątku, powinien je przekazać Prezesowi ZUS, celem podjęcia stosownej decyzji. Wykonując prawomocny wyrok Sądu Apelacyjnego w K., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2003 r. nr [...] , stwierdził ustanie z dniem 6 lutego 2003 r. przysługującego M. S. prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, przyznanego decyzją z dnia [...] października 1988 r. znak: [...] . W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż z chwilą ujawnienia faktu dotyczącego zatrudnienia skarżącego, utracił on prawo do świadczenia w drodze wyjątku. M. S. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. Domagał się wypłaty świadczenia za okres od czerwca do sierpnia 2003 r., twierdząc, iż pozbawienie go świadczenia za ten okres jest bezprawne z uwagi na wyrok Sądu Apelacyjnego w K. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2005 r. znak: [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wskazał między innymi, iż od dnia 1 stycznia 1999 r. obowiązuje art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa de emerytury i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy łub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. W związku z powyższym, prawo do świadczenia pieniężnego w drodze wyjątku, bez względu na datę jego przyznania, nie przysługuje w razie wykonywania pracy zarobkowej lub innej objętej ubezpieczeniem społecznym, ponieważ prawo do świadczenia w drodze wyjątku jest uzależnione między innymi od braku niezbędnych środków utrzymania. Osiąganie przez osobę zainteresowaną przychodów z tytułu zatrudnienia powoduje, że zgodnie z art. 101 pkt 1 ustawy emerytalnej, ustaje warunek niezbędnych środków utrzymania, wymagany do uzyskania tego prawa. Taka sytuacja miała miejsce w przypadku skarżącego, który od 19 sierpnia 2002 r. do 3 lutego 2003 r. był zatrudniony na podstawie umowy o pracę w Z. Brak jest, zdaniem organu, w tej sytuacji podstaw do wypłaty świadczenia za okres od 1 marca 2003 r. do 31 lipca 2003 r., bowiem skarżący utracił prawo do świadczenia w drodze wyjątku. Decyzja ta została skarżącemu doręczona w raz z pouczeniem, iż na podstawie art. 52 i 53 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, może wnieść skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w terminie 30 dni od jej doręczenia. W dniu 15 września 2005 r. M. S. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której domagał się zmiany decyzji i uznania, że jego prawo do świadczenia w drodze wyjątku wygasło z dniem 9 czerwca 2005 r., tj. z dniem wydania decyzji przez organ I instancji. Podnosi, iż wydanie przez organ decyzji, jak to określił, z mocą wsteczną, tj. od 1 marca 2003 r., jest naruszeniem zasady niedziałania prawa wstecz i wykorzystaniem uprzywilejowanej władczej pozycji organu względem obywatela. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wnosił o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, stwierdzić należy, iż skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z innych powodów niż w niej wskazane. Stosownie do przyjętego orzecznictwa NSA (por. wyrok NSA z dnia 11 sierpnia 2000 r. sygn. akt II SA 619/00 z dnia 4 sierpnia 2000 r. sygn. akt II SA587/00, z dnia 24 sierpnia 2000 r. sygn. akt II SA872/00), świadczenia ustalone na podstawie poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nie zdezaktualizowały się w związku z wejściem w dniu 1 stycznia 1999 r. w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie oznacza to jednak, że świadczenia ustalone na podstawie poprzednio obowiązującej ustawy, podobnie zresztą jak świadczenie w trybie wyjątku przyznane na podstawie ustawy obecnie obowiązującej, są przyznawane raz na zawsze. Świadczenia te mogą ulec wstrzymaniu, gdy zmienią się okoliczności stanowiące podstawę ich przyznania. Przedmiotem skargi M. S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] z dnia [...] sierpnia 2005 r., utrzymujące w mocy poprzedzającą ją decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] czerwca 2005 r. nr [...] , którą wykonując wyrok z dnia [...] stycznia 2005 r. sygn. akt [...] Sądu Apelacyjnego w K., Prezes ZUS stwierdził ustanie z dniem 6 lutego 2003 r. przysługującego skarżącemu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Zgodnie z przyjętym orzecznictwem NSA (por. powołane wyżej wyroki NSA), w odniesieniu do decyzji przyznającej świadczenie w drodze wyjątku, dla późniejszego wstrzymania takiego świadczenia mają zastosowanie ogólne w tej mierze regulacje, a w szczególności przewidziane w Dziale IX ustawy z 17 grudnia 1998 r., zatytułowanym "Postępowanie w sprawach świadczeń i wypłata świadczeń (art. 115-144)". Decyzje w sprawach świadczeń, w tym ich wypłacanie (art. 115 ust. 1) oraz w sprawach związanych ze wstrzymaniem ich wypłaty, jeżeli powstaną okoliczności uzasadniające zawieszenie prawa do świadczeń lub ustanie tego prawa (art. 134 ust. 1), podejmuje organ rentowy. Przez "organ rentowy", stosownie do art. 4 pkt 6 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., rozumie się Biuro Rent Zagranicznych inną jednostkę organizacyjną Zakładu, określoną w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, właściwą do wydawania decyzji w sprawach świadczeń. Organem rentowym nie jest w rozumieniu powołanych przepisów Prezes ZUS. Ponadto ani przepisy art. 73 ust. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), ani postanowienia § 3 Statutu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nadanego rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 4 października 1998 r. w sprawie nadania statutu Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 80, poz. 914), nie włączają do kompetencji Prezesa ZUS funkcji organu rentowego, a w szczególności w zakresie wstrzymywania, czy pozbawiania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Te sprawy należą do zakresu rzeczowego terenowych jednostek organizacyjnych ZUS (por. § 14 pkt 2 i 3 Statutu ZUS). W tym stanie rzeczy należy uznać, że w niniejszej sprawie organem uprawnionym do wydania decyzji wstrzymującej wypłatę renty przyznanej w drodze wyjątku jest Oddział ZUS w C. Kontrola merytoryczna zaś takiego orzeczenia należy do właściwego okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (Sądu powszechnego). Takie stanowisko zajmuje również Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2004 r. sygn. I UK 123/04 OSNP 2005/10/148 i wyrok Sądu Najwyższego w sprawie I UK 123/2004). Decyzja Prezesa ZUS stwierdzająca ustanie z dniem 6 lutego 2003 r. prawa do renty w drodze wyjątku rażąco narusza art. 83 ust. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem przepis ten uprawnia Prezesa ZUS jedynie do przyznania świadczenia w drodze wyjątku lub też odmowy przyznania tego świadczenia, nie dając podstaw do jego pozbawienia, czy też wstrzymania wypłaty. Reasumując, zaskarżona decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 kpa, a ponadto z uchybieniem przepisów o właściwości (art. 156 § 1 pkt 1 i 2 kpa). Zatem należało orzec jak w sentencji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). O wykonalności zaskarżonego postanowienia orzeczono na mocy art. 152 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Natomiast o kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 209 tej ustawy.