II SA/Wa 1902/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący WSA Ewa Grochowska-Jung (spr.), sędzia WSA Stanisław Marek Pietras, asesor WSA Jacek Fronczyk, Protokolant Michał Sułkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 grudnia 2006 r. sprawy ze skargi J. K. przedstawicielki ustawowej małoletniej A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję 2) zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2005 r. nr [...] odmówił J. K., przedstawicielce ustawowej małoletniej A. K., przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnia następujące warunki: ─ jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, ─ nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, ─ nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, ─ nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Podał również, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Również szczególne okoliczności, o których mowa w tym przepisie odnosi się do tej osoby. W toku sprawy ustalono, że ojciec dziecka, J. K., zmarł w dniu [...] grudnia 2004 r. w wieku 44 lat. Jego udowodniony okres ubezpieczenia to 14 lat 6 miesięcy i 2 dni. W ostatnim dziesięcioleciu przed zgonem przepracował 4 lata 8 miesięcy i 15 dni. Zdaniem organu, wypracowany staż pracy jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego, który w chwili śmierci miał 44 lata i w stosunku do wieku powinien mieć odpowiednio dłuższy okres ubezpieczenia. Ponadto zwrócono uwagę, że w wykonywaniu zatrudnienia wystąpiła nieuzasadniona przerwa od 16 września 1999 r. do 19 lipca 2004 r. Organ stwierdził, że nie istniały w tym czasie szczególne okoliczności uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia i nabycie uprawnień do świadczeń ustawowych, ponieważ J. K. był osobą zdolną do wykonywania zatrudnienia, gdyż nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy z powodu choroby. Od powyższej decyzji J. K. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2006 r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, podnosząc w jej uzasadnieniu te same argumenty faktyczne i prawne. Decyzja ta stała się przedmiotem skargi J. K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 326/06 uchylił zaskarżoną decyzję. Sąd uznał, iż zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów procesowych (art. 7, 8, 9 oraz 107 § 3 k.p.a.), a naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Jak wynika z akt sprawy, J. K. już we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku podnosiła, że mąż jej przed podjęciem ostatniego zatrudnienia był zarejestrowany w charakterze bezrobotnego. Organ w żaden sposób nie ustosunkował się do tych argumentów, Wyjaśnienie tej kwestii ma zasadnicze znaczenie dla oceny, czy zaszły szczególne okoliczności, które uniemożliwiły ubezpieczonemu kontynuowanie zatrudnienia i nabycie uprawnień do świadczeń ustawowych. Rozpatrując ponownie sprawę, Prezes ZUS winien w powyższym kontekście odnieść się do faktu, że w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy J. K. podlegał ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia przez okres 4 lat 8 miesięcy i 15 dni, a do uzyskania świadczeń z ustawy o emeryturach i rentach zabrakło mu 3,5 miesiąca stażu ubezpieczeniowego, a także ocenić okoliczność, iż w chwili zgonu podlegał ubezpieczeniu społecznemu. Zdaniem Sądu, w świetle powołanych wyżej okoliczności, nie można wykluczyć, że szczególną przyczyną, uniemożliwiającą wypracowanie odpowiednio dłuższego stażu ubezpieczeniowego, który skutkowałby przyznaniem renty na zasadach ogólnych mogło być bezrobocie. W każdym bądź razie okoliczności te powinny być szczegółowo zbadane i wyjaśnione przez organ. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ponownie przeprowadził postępowanie i decyzją z dnia [...] sierpnia 2006 r. nr [...] , na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją decyzję podjętą w dniu [...] listopada 2005 r. W uzasadnieniu organ między innymi wskazał, iż od 18 roku życia do zgonu okres aktywności zawodowej ojca dziecka wynosi 26 lat, podczas gdy zmarły w dniu [...] grudnia 2004 r. J. K. pozostawał w ubezpieczeniu łącznie 14,5 roku. Nadto 5-letnia przerwa w ubezpieczeniu w latach 1999-2004, kiedy to ojciec dziecka był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy nie była spowodowana szczególnymi okolicznościami i nie wykazano także, aby faktycznie w tym okresie czasu dochował należytej staranności i podejmował jakąś szczególną aktywność w poszukiwaniu pracy. Choroba zmarłego rozpoczęła się na krótko przed zgonem, natomiast w okresie powodującym brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym (tj. w okresie od 16 września 1999 r. do 18 lipca 2004 r.) zmarły był zdolny do pracy. Sama trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J. K. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Wskazała, iż nikt nie bierze pod uwagę faktu, że mąż jej w momencie niezdolności do pracy, jak i wcześniej był ubezpieczony. Podnosiła swoją trudną sytuację materialną, brak pracy. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Podstawę materialnoprawną tej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 118 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty – nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekracząjącej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach na skutek jakiś szczególnych okoliczności. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Również szczególna celowość, o której mowa w art. 83 ustawy odnosi się do osoby zmarłej. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawania organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w ww. przepisie art. 83 ust. 1, z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 ww. ustawy. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem zobowiązany także do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. Ponadto w rozpatrywanej sprawie należy mieć na względzie treść art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania, wyrażone w orzeczeniu Sądu, wiążą w sprawie ten Sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność byłe przedmiotem zaskarżenia. W niniejszej sprawie istotne było ustalenie, czy istnieją szczególne okoliczności, z powodu których zmarły J. K. nie nabył uprawnień do świadczenia emerytalno-rentowego w zwykłym trybie. Nadto, zgodnie z wytycznymi zawartymi w wyroku uchylającym decyzję odmawiającą przyznania J. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku, Prezes ZUS winien odnieść się do faktu, iż w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy J. K. podlegał ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia przez okres 4 lat 8 miesięcy i 15 dni, nadto zgon nastąpił w okresie, w którym podlegał ubezpieczeniu społecznemu. Do tych kwestii Prezes ZUS w decyzjach nie odniósł się. Wskazać natomiast należy, zdaniem Sądu, iż przepis art. 83 ust. 1 ustawy nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku ani od stażu ubezpieczonego, ani od długości przerw w zatrudnieniu – co w tej sprawie tak podkreśla Prezes ZUS. Zatem okoliczności te nie mogą mieć w niniejszej sprawie przesądzającego znaczenia. Chodzi natomiast w tym przypadku o wykazanie istnienia bądź braku przesłanki zawartej w tym przepisie, a odnoszącej się do szczególnych okoliczności, które spowodowały, że zainteresowany nie spełnia warunków – przewidzianych ustawą emerytalną – do uzyskania prawa do renty na ogólnych zasadach. Przepis art. 83 ust. 1 nie zawiera definicji pojęcia "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że określony podmiot nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Wskazać należy, że "szczególne okoliczności o jakich mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to zdarzenia o charakterze obiektywnym, wykluczającym możliwość pozostawania w zatrudnieniu, nawet przy dołożeniu przez osobę zainteresowaną największego wysiłku". Przy takim stwierdzeniu nie bardzo wiadomo, dlaczego Prezes ZUS, nie odnosząc się do podnoszonej przez skarżącą kwestii, iż jej zmarły mąż poszukiwał pracy, był zarejestrowany jako bezrobotny, pracę tę znalazł i w chwili zgonu był osobą ubezpieczoną, tych okoliczności nie uznaje jako okoliczności szczególne w rozumieniu art. 83 ustawy. W tym miejscu należy podkreślić, iż orzecznictwo zarówno Naczelnego Sądu Administracyjnego, jak i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, dotyczące stosowania art. 83 ust. 1 ustawy nie wyklucza uznania bezrobocia jako szczególnej okoliczności, o jakiej mowa w tym przepisie. Przykładem może tu być wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 stycznia 2002 r. sygn. akt II SA 3090/01 (Lex nr 82808), w którym Sąd stwierdził, że "Brak możliwości podjęcia zatrudnienia w sytuacji pobierania przez ubezpieczonego zasiłku dla bezrobotnego oraz zarejestrowania się w charakterze bezrobotnego bez prawa do zasiłku można uznać za szczególną okoliczność, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych". Nadto istotną okolicznością w sprawie, którą pomija Prezes ZUS w obu swych decyzjach jest fakt, iż orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS nr [...] z dnia [...] lipca 2005 r. zmarły ojciec dziecka J. K. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy po dniu [...] marca 2001 r. Trudno jest więc przyjąć, iż brak zatrudnienia po tej dacie nie jest okolicznością szczególną. Jednakże, co wynika z akt sprawy, w tym okresie zmarły był nadal zarejestrowany jako bezrobotny, poszukiwał pracy i pracę tę podjął. Należy więc, zdaniem Sądu, przyjąć, iż gdyby nie choroba, ojciec dziecka przepracowałby okres potrzebny do przyznania świadczenia emerytalno-rentowego w trybie zwykłym. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji Sąd orzekł w oparciu o art. 152 ww. ustawy.