II SA/Wa 197/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Mierzejewska (spr.) Sędzia WSA Olga Żurawska-Matusiak Sędzia WSA Andrzej Kołodziej Protokolant specjalista Elwira Sipak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 maja 2015 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2014 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku B. K. z dnia 30 lipca 2014 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, że ze zgromadzonej w aktach dokumentacji wynika, że B. K. na przestrzeni 57 lat życia udowo okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 23 lata, 7 miesięcy i 19 dni. Podkreślił, że nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 1984-1986, 1999-2000, 2001-2006, 2007-2011 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym lub ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Zestawiając powyższe okoliczności organ stwierdził, że w rozpoznanej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w ustalonym okresie przerw w ubezpieczeniu nie orzeczono wobec skarżącej całkowitej niezdolności do pracy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy B. K. pokreśliła, że jest osobą całkowicie niezdolną do pracy, wymaga opieki i pomocy opiekuna. Wymaga również ciągłej rehabilitacji. Wskazała, że codzienne koszty jej egzystencji są wysokie przyjmuje leki, korzysta z pampersów. Musi korzystać z płatnych wizyt rehabilitanta, ćwiczeń nie może wykonywać sama. Podała również, że nie mają z mężem oszczędności, a posiadane środki ledwie wystarczają na opłacenie rachunków i bardzo skromne życie. W wyniku rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes ZUS decyzją z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267), utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] października 2014 r. Analizując przebieg ubezpieczenia skarżącej, Prezes ZUS powtórzył wcześniejsze ustalenia co do udokumentowanego okresu składkowego i nieskładkowego na przestrzeni 57 lat życia. Nadto stwierdził, w okresach: od 1.06.1984 r. do 09.07.1986 r., od 17.02.1999 r. do 14. 05. 2000 r., od 01.07.2001 r. do 02.10.2006 r. i od 01.08.2007 r. do 31.03.2011 r. nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Lekarz orzecznik ZUS, orzeczeniem z dnia [...].02.2007 r. ustalił, całkowitą niezdolność do pracy od [...].10.2006 r. do [...].07.2007 r. i orzeczeniem z dnia [...].08. 2014 r., iż ww. jest trwale częściowo niezdolna do pracy od [...].08.2007 r. oraz całkowicie niezdolna do pracy i niezdolna do samodzielnej egzystencji od [...]. 02.2014 r. do [...].06.2015 r. Dodatkowo, odnosząc się do obecnej sytuacji skarżącej, organ stwierdził, że trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającej podstawy do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a ponadto miesięczny dochód męża wynosi 2487,60 zł brutto, czyli na jedną osobę przypada kwota 1243,80 zł brutto, co pozwala na uznanie, że B. K. nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżąca podkreśliła, że orzeczenie całkowitej niezdolności do pracy nastąpiło w okresie zatrudnienia i gdyby nie udar pracowałaby dalej. Wskazała również na trudną sytuację na rynku pracy. Podkreśliła, że przyznanie świadczenia ułatwi jej powrót do zdrowia, poprzez możliwość korzystania z rehabilitacji. Przy wszystkich czynnościach wymaga pomocy innej osoby. Musi korzystać z leków i dodatkowych środków higienicznych. W odpowiedzi na skargę, Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd, stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Analizując niniejszą sprawę pod tym kątem Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zwanej dalej ustawą emerytalną. Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Użyty przez ustawodawcę zwrot "może przyznać" jednoznacznie wskazuje, że decyzja w przedmiocie przyznania lub odmowy przyznania świadczenia pozostawiona została uznaniu organu administracji publicznej. W literaturze stwierdza się, że "(...) uznanie dotyczy przyszłości. Przedmiotem jego nie jest ani ustalenie znaczenia tekstu prawnego, ani ocena występujących faktów, lecz określenie skutku prawnego" (M. Mincer, Uznanie administracyjne, Toruń 1983 r., s. 63, Komentarz do Kodeksu postępowania administracyjnego, Wydawnictwo C.H. Beck 2005 r.). Tak też instytucję uznania administracyjnego rozumie się w orzecznictwie. Z tego też względu kontrola sądowa zmierza do ustalenia, czy na podstawie przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. W rozpoznawanej sprawie należy przede wszystkim wskazać, że Prezes ZUS rozstrzygając w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku w ogóle nie odniósł się do długości stażu pracy ubezpieczonej (23 lata, 7 miesięcy i 19 dni). Podkreślił natomiast że w ostatnim 10-leciu zamiast 5 lat został udowodniony, tylko okres 3 lat, 2 miesięcy i 26 dni tych okresów. W tym czasie, w ocenie organu, nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia, z czego organ wywodzi brak szczególnych okoliczności. Badanie spełnienia wymienionej przesłanki organ jednoznacznie łączy zatem, co wynika z całości akt postępowania administracyjnego i zaskarżonej decyzji, z treścią art. 58 ust. 1 i ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym warunek posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego, w myśl art. 57 ust. 1 pkt 2, uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony osiągnął okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie co najmniej 5 lat – jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat (art. 58 ust. 1 pkt 5), a okres, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy; do tego dziesięcioletniego okresu nie wlicza się okresów pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy, renty szkoleniowej lub renty rodzinnej (ust. 2 art. 58). W ocenie organu, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku uzależnione jest zatem od posiadania przez wnioskodawcę, w ciągu ostatniego dziesięciolecia, udowodnionego pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego. W tym miejscu wskazać należy, że zgodne z art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, renta z tytułu niezdolności do pracy (przyznawana na zasadach ogólnych) przysługuje ubezpieczonemu, który spełnił łącznie następujące warunki: 1) jest niezdolny do pracy; 2) ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy; 3) niezdolność do pracy powstała w okresach, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 i 2, pkt 3 lit. b, pkt 4, 6, 7 i 9, ust. 2 pkt 1, 3-8 i 9 lit. a, pkt 10 lit. a, pkt 11-12, 13 lit. a, pkt 14 lit. a i pkt 15-17 oraz art. 7 pkt 1-3, 5 lit. a, pkt 6 i 12, albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów. Stosownie zaś do ust. 2 art. 57 wymienionej ustawy, przepisu ust. 1 pkt 3 nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy. W sprawie bezsporne jest, że na przestrzeni 57 lat życia skarżąca udowodniła okres składkowy i nieskładkowy wynoszący ponad 23 lata pracy. Tak długi staż pracy nie pozostaje bez wpływu na prawo do świadczenia, pomimo braku opłacania składek przez okres 5 lat w ostatnim dziesięcioleciu. Sąd Najwyższy w Uchwale Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych z dnia 23 marca 2006 r. sygn. akt I UZP 5/2005 (OSNP 2006/19-20/305), jednoznacznie stwierdził – usuwając rozbieżności w dotychczasowym orzecznictwie we wskazanym zakresie – że "Renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - jednolity tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy". Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w powołanej uchwale i stwierdza jednocześnie, że pogląd ten, choć wyrażony w odniesieniu do świadczeń przyznawanych na zasadach ogólnych, zastosowanie znajduje również w sprawach o świadczenie (rentę z tytułu niezdolności do pracy) w drodze wyjątku. Zdarzeniem uprawniającym do świadczenia rentowego, w tym również przyznawanego w drodze wyjątku, jest powstanie niezdolności do pracy, jak ma to miejsce w przypadku skarżącej (całkowita niezdolność do pracy). Sąd Najwyższy podkreślił w wymienionej wyżej uchwale, że koncentrując się na treści art. 57 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w jego pełnym brzmieniu "należy dojść do wniosku, że w odniesieniu do osób, o których mowa w tym przepisie, ustawodawca zrezygnował nie tylko z wymagania, aby niezdolność do pracy powstała w okresach wymienionych w ustępie 1 pkt 3, ale ponadto określił w sposób szczególny wymagany dla nabycia przez nich prawa do renty okres składkowy i nieskładkowy oraz stopień niezdolności do pracy. (...)". W konsekwencji stwierdzić należy, za Sądem Najwyższym, że art. 58 ust. 1 nie odnosi się do art. 57 ust. 2 wymienionej ustawy, który samodzielnie określił minimalny okres składkowy i nieskładkowy. Z tego też względu, w odniesieniu do osób, o których mowa w art. 58 ust. 1, nie znajduje zastosowania ust. 2 tego przepisu, który w przypadku osób w wieku powyżej 30 lat wymaga, aby 5-letni okres zatrudnienia przypadał w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Podkreślić przy tym należy, że zmiana brzmienia przepisu art. 57 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez dodanie ust. 2, miała na celu przeniesienie sytuacji osób z długim stażem ubezpieczeniowym i całkowicie niezdolnych do pracy ze statusu ubiegających się o świadczenie przyznawane na zasadzie wyjątku, w oparciu o uznanie Prezesa ZUS, do statusu osób mających prawo podmiotowe do renty (v. powołana wyżej uchwała z dnia 23 marca 2006 r. sygn. akt I UZP 5/05). Organ pominął również okoliczność, że skarżąca stała się osobą całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji w trakcie trwania ubezpieczenia w skutek okoliczności nagłych – zatem nie można wykluczyć, że gdyby nie ta okoliczność pracowałaby ona nadal i miała możliwość wypracowania świadczenia w trybie zwykłym. Ponadto Prezes ZUS nie uwzględnił, faktu, że w stosunku do B. K. w okresie od [...].10.2006 r. r do [...].07.2007 r. była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a od [...] sierpnia 2007 r. została uznana, za trwale częściowo niezdolna do pracy, co niewątpliwie mogło mieć wpływ na aktywność zawodową skarżącej oraz jej atrakcyjność na rynku pracy, organ zupełnie nie rozważył tych okoliczności. W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS podał, że skarżąca posiada niezbędne środki utrzymania, nie uzasadniając swojego stanowiska, wyjaśnieniem i analizą przeprowadzoną w tej konkretnej sprawie. Organ nie odniósł się zupełnie do koniecznych w przypadku skarżącej zabiegów rehabilitacyjnych, nie sprawdził jaka jest ich dostępność w ramach NFZ, nie uwzględnił kosztów leczenia oraz kosztów niezbędnych środków higienicznych takich jaj np. pampersy. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiając przyznania B. K. świadczenia w drodze wyjątku, z powołaniem się na brak spełnienia przesłanki w postaci szczególnych okoliczności, której konieczność zaistnienia organ odnosi do okresu ostatniego 10-lecia, naruszył przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Powyższe jest konsekwencją nieprawidłowej interpretacji i zastosowania wymienionego przepisu. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy pozwala przyjąć, że utrata zdolności do pracy i samodzielnej egzystencji w trakcie trwania ubezpieczenia wskutek okoliczności nagłych oraz stan zdrowia skarżącej który nie pozwoli mu już na wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym stanowiły w sprawie skarżącego szczególne okoliczności. Ponownie rozpoznając sprawę organ zobowiązany jest dokonać subsumcji stanu faktycznego sprawy pod prawidłowo zinterpretowany przepis art. 83, z uwzględnieniem poczynionych wyżej rozważań, w tym uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r. sygn. akt I UZP 5/2005. Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w całości Sąd orzekł, na podstawie art. 152 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.