II SA/Wa 1983/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania, Sędzia WSA Tomasz Szmydt, Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 7 marca 2024 r. sprawy ze skargi W.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję. W.K. (dalej, jako: skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej, jako: Prezes ZUS) z dnia [...] sierpnia 2023 r., którą organ utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] maja 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes ZUS przytoczył treść art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251, dalej, jako: ustawa) i wyjaśnił, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Z przedstawionej dokumentacji rentowej wynika, że z uwagi na wystąpienie w sprawie szczególnych okoliczności, skarżąca miała przyznaną rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Jednakże świadczenia w drodze wyjątku nie są przyznawane raz na całe życie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie w drodze wyjątku pozostawione zostało uznaniu Prezesa ZUS. Prezes ZUS wskazał, że aktualny stan faktyczny wskazuje, że okoliczności przyznania świadczenia w drodze wyjątku uległy zmianie. Z akt sprawy wynika, że dochód 2 osobowej rodziny skarżącej stanowi zasiłek pielęgnacyjny męża z tytułu sprawowania nad skarżącą opieki w wysokości 2458,00 zł oraz dochód z tytułu wynajmu w wysokości 1000 zł. Dochód przypadający na jednego członka rodziny w kwocie 1729 zł nie pozwala stwierdzić, że skarżąca pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Organ podkreślił, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2023 r. wynosi 1588,44 zł. Organ zauważył także, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami. Z tym rozstrzygnięciem skarżąca nie zgodziła się i wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucono: 1. naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, 8, 11, 12, 77 § 1 K.p.a. poprzez dokonanie błędnych ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia dotyczącej sytuacji finansowej skarżącej, a przejawiające się w pobieżnym przeanalizowaniu materiału dowodowego i bezpodstawnym ustaleniu że dotyczący skarżącej dochód przypadający na jednego członka rodziny to 1729 zł podczas gdy dochód ten kształtuje się na poziomie 1579 zł na osobę; 2. naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, 8, 11, 12, 77 § 1 K.p.a. poprzez dokonanie błędnych ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia i ustalenie że dochód z tytułu najmu części należącej do skarżącej i jej męża nieruchomości wynosi 1000 złotych, podczas gdy dochód z tego tytułu wynosi faktycznie 700, gdzie dodatkowa kwota 300 zł stanowi ryczałt za koszty zużycia mediów przez najemcę. Mając powyższe na względzie skarżąca wniosła o: • dopuszczenie dowodu z dokumentu w postaci umowy z [...] stycznia 2023 r. najmu lokalu mieszkalnego położonego w domu przy ul. [...], na okoliczność wynajmowania lokalu mieszkalnego, osiąganego z tego tytułu dochodu, wysokości zaliczki na koszty mediów, okresu obowiązywania umowy; • zmianę zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] sierpnia 2023 r. i przyznanie świadczenia z tytułu niezdolności w drodze wyjątku zgodnie z wnioskiem; • zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła swoją trudną sytuację materialną i zdrowotną, i wyjaśniła, że uznana została za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, która wymaga pomocy osoby trzeciej i dlatego jej mąż otrzymał z MOPS świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia. To świadczenie stanowi główne źródło dochodu i utrzymania rodziny. Skarżąca potwierdziła, że faktycznie wynajmuje z mążem część domu i otrzymuje z tego tytułu łącznie 1000 złotych, jednak jest to kwota obejmująca także koszt mediów, a w głównej mierze centralnego ogrzewania. Z tej kwoty skarżąca pokrywa udział w ogrzewaniu tego mieszkania, i stąd kwota 300 złotych przyjęta została jako ryczałt na poczet ponoszonych kosztów mediów, co powoduje, że faktycznym dochodem z wynajmu tego mieszkania jest czynsz w kwocie 700 złotych. Skarżąca wskazała, że koszt roczny ogrzewania całego domu to kwota w granicach 15000 złotych (przy aktualnych cenach peletu) a udział tego wynajmowanego mieszkania w tym koszcie to 25% (mieszkanie o powierzchni 53 m2 a dom o pow. ok 200 m2). W ocenie skarżącej nieuprawnione jest przyjmowanie przez Prezesa ZUS, że całość kwoty wpłacanej nam przez najemcę stanowi dochód. Jedynie kwota 700 złotych może być przyjęta jako podstawa do wyliczania kryterium dochodu. Jedynie ta kwota również w jakikolwiek sposób ratuje budżet domowy i pomaga w pokrywaniu niezbędnych kosztów utrzymania. Dochód miesięczny wyliczony w sposób prawidłowy wynosi 3158 złotych, a zatem na osobę dochód to 1579 złotych i jedynie ta kwota zasadna jest do oceny przez Prezesa ZUS przy przyjmowaniu pozostawania bez niezbędnych środków utrzymania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wyjaśnił, że w "Oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej (druk ZUS - ERP-15)" z dnia 21 kwietnia 2023 r. skarżąca świadoma odpowiedzialności karnej za składanie nieprawdziwych zeznań oświadczyła o tym, iż osiąga dochód za wynajem mieszkania w wysokości 1000 zł. W piśmie procesowym z dnia 6 grudnia 2023 r. skarżąca podtrzymała zarzuty i wnioski skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: • po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; • po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; • po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie Prezes ZUS uznał, iż skarżąca nie spełnia trzeciej z wymienionych przesłanek tj. nie można uznać, iż skarżąca nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ ustalił bowiem, że dochód 2 osobowej rodziny skarżącej stanowi zasiłek pielęgnacyjny męża z tytułu sprawowania nad skarżącą opieki w wysokości 2458 zł oraz dochód z tytułu wynajmu w wysokości 1000 zł. Dochód przypadający na jednego członka rodziny wynosi więc 1729 zł, co biorąc pod uwagę wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2023 r. wynosi 1588,44 zł - nie pozwala stwierdzić, że skarżąca pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Tymczasem skarżąca zarówno we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, jak i w skardze kwestionuje te ustalenia podając, że dochód miesięczny jej rodziny wyliczony w sposób prawidłowy wynosi 3158 złotych, a zatem na osobę dochód to 1579 złotych. Rozbieżność wyliczeń organu i skarżącej ma wynikać z błędnego przyjęcia przez organ, iż skarżąca uzyskuje m. in. dochód z najmu lokalu mieszkalnego w wysokości 1000 zł gdy tymczasem dochód z tego tytułu wynosi, zdaniem skarżącej 700 zł. Na tą okoliczność skarżąca wniosła o dopuszczenie dowodu z dokumentu tj. umowy z dnia [...] stycznia 2023 r. najmu lokalu mieszkalnego położonego w [...] przy ul. [...]. Sąd postanowił, działając na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej, jako: P.p.s.a.) dopuścić dowód z ww. dokumentu. Z treści ww. umowy z dnia [...] stycznia 2023 r. wynika, że najemca płacić będzie wynajmującemu miesięcznie czynsz najmu w wysokości 700 zł (§ 6 umowy). Dodatkowo najemca uiszczać ma zaliczkę na poczet mediów w wysokości 300,00 zł (§ 7 umowy). W ocenie Sądu powyższe wskazuje, że faktycznie skarżąca i jej mąż uzyskują dochód z tytułu najmu w wysokości jedynie 700 zł. Pozostała kwota stanowi zaliczkę na pokrycie kosztów mediów. Ta kwota nie stanowi de facto dochodu z tytułu najmu, nie przyczynia się ona bowiem do zwiększenia zasobów skarżącej, które mogłaby przeznaczyć na utrzymanie siebie i męża. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę podał, że w "Oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej (druk ZUS - ERP-15)" z dnia 21 kwietnia 2023 r. skarżąca świadoma odpowiedzialności karnej za składanie nieprawdziwych zeznań oświadczyła o tym, iż osiąga dochód za wynajem mieszkania w wysokości 1000 zł. Uszło jednak uwadze organu, że skarżąca we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy wyjaśniała, że na kwotę tą składa się czynsz najmu w kwocie 700,00 zł oraz zaliczka na poczet mediów w wysokości 300,00 zł. Prezes ZUS natomiast te wyjaśnienia pominął milczeniem. Tymczasem wyjaśnienie tej kwestii mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sytuacja materialna skarżącej na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2023 r. wynosi 1588,44 zł – diametralnie się zmienia, gdyby przyjąć, że na dochód skarżącej składa się świadczenie pielęgnacyjne w wysokości 2458 zł oraz dochód z tytułu wynajmu w wysokości 700 zł. Zgodnie z art. 7 K.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 § 1 K.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 § 1 K.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m.in. w art. 77 § 1 K.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 K.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. W tej sprawie Sąd doszedł do wniosku, że organ dopuścił się naruszenia ww. przepisów postępowania. Organ nie wyjaśnił bowiem istotnych dla podjętego rozstrzygnięcia elementów stanu faktycznego, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ocena sprawy dokonana w oparciu o nie w pełni wyjaśniony stan faktyczny obarczona jest bowiem ryzykiem błędu subsumpcji, a w konsekwencji ryzykiem wydania nieprawidłowego rozstrzygnięcia. Z tego też względu Sąd uznał, że zaskarżoną decyzję należy wyeliminować z obrotu prawnego. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku. Ponownie rozpoznając sprawę Prezes ZUS uwzględni ocenę prawną dokonaną przez Sąd w niniejszym wyroku, a przede wszystkim ponownie oceni sytuację materialną skarżącej w kontekście przesłanki "niezbędnych środków utrzymania".