II SA/Wa 199/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Werpachowska, Sędziowie WSA Ewa Pisula – Dąbrowska (spraw.), Ewa Grochowska – Jung, Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Duszyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 sierpnia 2014 r. sprawy ze skargi S.D. reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową E. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267), utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] września 2013 r. o odmowie przyznania dla małoletniego S.D. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W motywach uzasadnienia organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, gdy spełnione są łącznie następujące przesłanki: • wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, • nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, • nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, • nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Uzasadniając decyzję odmowną organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby tej osobie. Wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Podniósł nadto, że okres ubezpieczenia winien być adekwatny do wieku zmarłego ojca dziecka. Prezes ZUS wskazał, że na przestrzeni 37 lat życia ojca dziecka udokumentowano 8 lat, 4 miesiące i 21 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Podał, że w okresach od dnia 29 stycznia 1997 r. do dnia 14 maja 1999 r., od dnia 8 grudnia 1999 r. do dnia 10 lipca 2002 r. od dnia 13 grudnia 2007 r. do dnia 1 czerwca 2009 r. oraz od dnia 16 lipca 2009 r. do śmierci w dniu [...] maja 2013 r., zmarły nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Prezes ZUS podkreślił, że z akt sprawy nie wynika, aby w tych okresach ojciec dziecka miał orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy, a zatem nie można przyjąć, że brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym nastąpił ze względu na szczególne okoliczności spowodowane stanem zdrowia. Organ stwierdził jednocześnie, że ani bezrobocie, ani świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, ani choroba alkoholowa nie mogą być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 cytowanej ustawy. Powyższa decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2013 r. stała się przedmiotem skargi E.M., przedstawicielki ustawowej małoletniego S.D., do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W ocenie strony skarżącej, zarówno chorobę alkoholową, jak i wysokie bezrobocie można uznać za szczególną okoliczność, która uniemożliwiała zmarłemu świadczenie pracy. Skarżąca podała również, że jej były mąż był chory i zmarł na białaczkę. Wniosła jednocześnie o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego syna. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, wskazując, że strona skarżąca dopiero na etapie skargi poinformowała, że zmarły ojciec dziecka przed śmiercią chorował. Wskazał nadto, że jeszcze w 2010 r. ojciec dziecka rejestrował się w urzędzie pracy, jako osoba zdolna i gotowa do podjęcia zatrudnienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. z 2009 r. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek pojąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Należy podkreślić, że powyższy przepis stanowi regulację szczególną, umożliwiającą uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym, przewidzianych wskazaną wyżej ustawą. Świadczenia z art. 83 ust. 1 powołane ustawy nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie w drodze wyjątku zostało pozostawione uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nie oznacza to braku kontroli przez sąd administracyjny, gdyż analizowany przepis ustanawia przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego i jego kontroli. Dał temu wyraz Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyroku z dnia 16 marca 2000 r., w sprawie o sygn. akt II SA 2453/99 (publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy dodać, iż redakcja cytowanego wyżej przepisu jednoznacznie wskazuje, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga łącznego spełnienia wszystkich przesłanek. Ponadto omawiane świadczenia są umiejscowione w systemie ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że muszą być one powiązane z występowaniem określonego okresu ubezpieczenia, połączonego z opłacaniem składek. Dlatego mogą być przyznane ubezpieczonemu, który tylko w nieznacznym stopniu nie spełnia warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. W rozpoznawanej sprawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł być podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie zostały spełnione łącznie przesłanki, o których mowa w tym przepisie. Zgodzić należy się z organem, iż nie zostały wykazane szczególne okoliczności, które uniemożliwiły ojcu dziecka nabycie ustawowych uprawnień do renty. Ustawa nie definiuje, co należy rozumieć przez "szczególne okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że powinny to być okoliczności od strony niezależne i niezawinione. Ponadto przy ustaleniu prawa do świadczeń na tej wyjątkowej podstawie, organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku. Zmarły w wieku 37 lat ojciec dziecka posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 8 lat, 4 miesiące i 21 dni. W świetle ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych, istnienie bezrobocia i świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 cytowanej ustawy – vide np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01. Nadto, również choroba alkoholowa nie może być kwalifikowana jako spełniająca przesłankę ustawową "szczególnej okoliczności". Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 21 stycznia 2003 r., sygn. akt II SA 3404/02 (publ. LEX nr 142371) stwierdził, że uzależnienie alkoholowe nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy. Tak więc uzależnienie od alkoholu nie może stanowić samo w sobie okoliczności szczególnej, ważne jest natomiast, czy osoba uzależniona podejmuje próby leczenia. Należy stwierdzić, że strona skarżąca nie wskazała dowodów, z których wynikałoby, że ojciec dziecka podejmował próby leczenia z nałogu. Nadto w skardze wskazano, że ojciec dziecka zmarł wskutek choroby nowotworowej. Okoliczność ta została podniesiona dopiero na etapie postępowania sądowego. Należy podkreślić, że Sąd dokonuje oceny zgodności zaskarżonej decyzji z prawem na dzień jej wydania, w związku z tym przedmiotem oceny Sądu nie mogły być okoliczności wskazywane dopiero w skardze. Ich zbadanie przez organ może nastąpić po ewentualnym złożeniu kolejnego wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia wraz ze stosowną dokumentacją medyczną. Jednocześnie – odnosząc się do wniosku skarżącej o zmianę zaskarżonej decyzji – należy wskazać, że sąd administracyjny nie może wydać rozstrzygnięcia w sprawie administracyjnej, które zastępowałoby merytoryczne rozstrzygnięcie, zawarte w akcie wydanym przez organ administracji publicznej, nie zastępuje organu administracji i nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej merytorycznego rozstrzygnięcia. Sąd, zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), sprawuje kontrolę działalności organów administracji w zakresie wskazanym w przepisach prawa. Oznacza to, że sąd administracyjny może orzec o zgodności bądź niezgodności zaskarżonego aktu z prawem, stosownie do treści art. 145 - 151 powołanej ustawy. Reasumując, w niniejszej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, usprawiedliwiające nieuzyskanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku, nadto zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego, ani też nie została wydana z takim naruszeniem przepisów procedury administracyjnej, które skutkowałoby koniecznością jej uchylenia. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.