II SA/Wa 2004/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Mierzejewska, Sędziowie WSA Danuta Kania, Ewa Grochowska-Jung (spr.), Protokolant Referent stażysta Małgorzata Ciach, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2014 r. sprawy ze skargi L., A., M. i E.U. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego E.U. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Wnioskiem z dnia [...] marca 2013 r. E. U. wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletnich dzieci L. U., A. U., M. U. i E. U. po ich ojcu M. U., zmarłym w dniu [...] grudnia 2012 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Od powyższej decyzji E. U. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny po osobie zmarłej. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Niespełnienie przez ojca dzieci powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu. Organ ustalił, iż na przestrzeni 56 lat życia ojciec dzieci udokumentował tylko dwa miesiące i 13 dni okresów składkowych. W dziesięcioleciu przed zgonem zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, nie odnotowano żadnego związku z ubezpieczeniem. Organ podkreślił, że z materiału sprawy nie wynika, aby brak ubezpieczenia był spowodowany szczególnymi okolicznościami niemożliwymi do przezwyciężenia. W okresach: od osiągnięcia 18 lat w dniu [...] maja 1974 r. do [...] maja 1983 r. i od [...] września 1984 r. do śmierci w dniu [...] grudnia 2012 r. ojciec dzieci nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Z akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ubezpieczony nie mógł kontynuować zatrudnienia, na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Zatem nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ wyjaśnił, iż z wniosku skarżącej wynika, że ojciec dzieci pracował dorywczo bez ubezpieczenia. Natomiast podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zostać uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ponadto z zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy z dnia [...] marca 2013 r. wynika, że ojciec dzieci był zarejestrowany jako osoba bezrobotna baz prawa do zasiłku w okresie od dnia [...] marca 1992 r. do dnia [...] czerwca.1995 r. Fakt ten nie może zostać uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu ustawy. Okres pozostawania bez pracy, nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w urzędzie pracy, nie może zostać uwzględniony, ponieważ w rozumieniu przepisów ustawy nie stanowi okresu składkowego, ani nieskładkowego (por. wyrok WSA z 16 maja 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 567/06). Trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie na podstawie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi wniesionej przez E. U. – przedstawicielkę ustawową małoletnich L., A., M. i E. U. do Wojewódzkiego Sądy Administracyjnego w Warszawie. Uznając ww. decyzję za krzywdzącą, skarżąca stwierdziła, że jej mąż w latach 2000-2012 podejmował pracę dorywczą z uwagi na zły stan zdrowia oraz nienajlepszą sytuację w kraju. Wskazała na swą trudną sytuację materialną oraz fakt, iż sama jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy w O. bez prawa do zasiłku. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż przedmiotem sprawy sądowoadministracyjnej jest ocena przez Sąd prawidłowości prowadzenia przez organ administracji publicznej postępowania administracyjnego oraz zapadłego w tym postępowaniu rozstrzygnięcia. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wyłaniają się trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z powołanego przepisu wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę wymienionych warunków. Wskazać należy, że świadczenie przyznane w art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dzieci, a następnie przez same dzieci. Stwierdzić należy, że zmarły w wieku 56 lat ojciec małoletnich posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 2 miesiące i 13 dni. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05 (publik. LEX nr 194870) wyraził pogląd, iż przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. Ponadto w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych M. U. nie legitymował się żadnym z tych okresów. W okresach od osiągnięcia pełnoletności, tj. od dnia [...] maja 1974 r. do dnia [...] maja 1983 r. i od dnia [...] września 1984 r. do śmierci w dniu [...] grudnia 2012 r. ojciec dzieci nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. We wskazanym okresie nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Skarżąca podnosiła, iż zmarły M. U. z uwagi na panujące bezrobocie nie mógł podjąć pracy. Wskazać jednak należy, iż za szczególną okoliczność nie może być uznany długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji. Odmienna interpretacja prowadziłaby bowiem do przyznawania świadczenia w drodze wyjątku jako swoistej rekompensaty wszystkim osobom, które niezależnie od przyczyn braku zatrudnienia, nie wypracowały odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego (por. wyrok WSA z dnia 6 maja 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 2073/09 i wyrok NSA z dnia 21 lutego 2003 r., sygn. akt II SA 3404/02). Skarżąca nie przedstawiła żadnych dowodów świadczących o poszukiwaniu przez ojca dzieci pracy zarobkowej. Nadto, jak wynika z zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy w O., M. U. był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku jedynie w okresie od dnia [...] marca 1992 r. do dnia [...] czerwca 1995 r. Tym samym prawidłowo uznał organ, iż z akt sprawy nie wynika, aby ojciec dzieci wykazywał aktywność w poszukiwaniu pracy, np. przez szkolenia czy też roboty publiczne w ramach skierowania przez ww. Urząd. Brak jest również dowodów, że stan zdrowia – poza okresem przed samym zgonem – kiedykolwiek utrudniał mu podejmowanie pracy, tym bardziej, iż sama skarżąca wskazuje w skardze, iż mąż nie leczył się, tłumacząc to trudna sytuacją materialną. Ze złożonego przez E. U. "oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej" wynika, że zmarły ojciec dzieci podejmował prace dorywcze bez ubezpieczenia. Ten sam argument podniesiony został również w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zgodzić się w tej sytuacji należy z organem, że świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Fakt ten nie może być uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe, niezależne od ubezpieczonego, w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy. Organ prawidłowo zatem wywiódł, iż w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie została spełniona przesłanka "szczególnych okoliczności" przewidziana w art. 83 ust. 1 ustawy, dla których ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego w trybie zwykłym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, rozpatrując skargę na decyzję Prezesa Zakładu i Ubezpieczeń Społecznych, który w niniejszej sprawie uznał, że nie zachodzą wymagane ustawą szczególnie uzasadnione okoliczności (które, co nie może budzić wątpliwości, muszą należeć do wyjątkowych, a nie tylko w zwykły sposób usprawiedliwiających brak możliwości nabycia uprawnień w wyniku spełnienia warunku posiadania wymaganych okresów opłacania składek), stwierdził, że organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, a więc, że nie można decyzji tego organu zarzucić dowolności rozstrzygnięcia. Niewątpliwie skarżąca wraz z dziećmi znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Trudna sytuacja materialna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. Nr 270 t.j.) orzekł, jak w sentencji wyroku.