II SA/Wa 2026/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung, Sędziowie WSA Sławomir Antoniuk (spr), WSA Andrzej Góraj, Protokolant Agnieszka Bieniewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 lutego 2010 r. sprawy ze skargi P. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości 3. przyznaje adwokatowi J. K. ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wynagrodzenie z tytułu zastępstwa prawnego świadczonego w ramach prawa pomocy, w kwocie 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększone o 22% stawki podatku VAT – to jest 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100) złotych. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po ponownym rozpoznaniu sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...], odmawiającą P. C. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ZUS) podniósł, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił przesłanki wymienione w tym przepisie. Po ponownym rozpatrzeniu wniosku organ nie stwierdził istnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Analizując akta sprawy nie dopatrzył się bowiem szczególnych okoliczności, na skutek których P. C. nie nabył uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. Oran wskazał, iż przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. W toku postępowania ustalono, iż w dziesięcioleciu przypadającym przed zgłoszeniem wniosku o przyznanie renty w trybie zwykłym zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – wnioskodawca udokumentował 2 lata 6 miesięcy i 11 dni. Ponadto, na przestrzeni 35 lat życia zainteresowany udowodnił staż pracy wynoszący 6 lat, 1 miesiąc i 17 dni okresów składkowych i nieskładkowych, który jest nieadekwatny do jego wieku. Jakkolwiek świadczenie w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, jednak nie może ono pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. W orzecznictwie przyjmuje się, iż dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku pracownika, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do ubezpieczenia spowodowały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Natomiast z przebiegu ubezpieczenia wnioskodawcy wynika, że w okresach: od 29 czerwca 1993 r. do 14 kwietnia 1998 r., od 17 lipca 2000 r. do 21 września 2003 r., od 1 lutego 2004 r. do 6 września 2005 r. wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez stronę zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. Analiza przebiegu ubezpieczenia prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec P. C. w ww. okresach nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ podkreślił, że fundamentalną zasadą przyznawania świadczeń na podstawie art. 83 ustawy, jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego. Podnoszony przez wnioskodawcę argument, we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, iż nie mógł on podjąć zatrudnienia ze względu na stan zdrowia nie znajduje uzasadnienia, ponieważ całkowita niezdolność do pracy, uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia, została u niego stwierdzona dopiero od 1 grudnia 2005 r. do 30 września 2008 r. przez lekarza orzecznika ZUS orzeczeniem z dnia 29 stycznia 2007 r. Obecnie orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 12 listopada 2008 r. wnioskodawca został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy i niezdolnego do samodzielnej egzystencji do 30 listopada 2010 r. Odnosząc się do argumentacji strony zawartej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, że zainteresowany nie mógł podjąć zatrudnienia ze względu na brak ofert pracy i sytuację na rynku pracy w swojej miejscowości, organ stwierdził, iż duże bezrobocie oraz występujące trudności w znalezieniu pracy, zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, nie są okolicznością szczególna w rozumieniu art. 83 ustawy. Samo powoływanie się na fakt bycia osobą bezrobotną, nawet potwierdzone przez właściwy urząd pracy, nie odzwierciedla rzeczywistej aktywności osoby w poszukiwaniu pracy. Dopiero dowody, wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców, pozwalają na uznanie okresu bezowocnych poszukiwań pracy jako okresu przerwy w zatrudnieniu spowodowanej szczególnymi okolicznościami, niezależnymi od woli. Natomiast strona nie przedstawiła dowodów świadczących o obiektywnych trudnościach w podjęciu pracy, przemawiających za uznaniem ich jako szczególnych okoliczności. Zdaniem organu, zgromadzony w sprawie materiał nie pozwala na stwierdzenie, że wnioskodawca nie spełnia warunków do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych na skutek niezależnych od jego woli okoliczności. Podnoszone przez stronę trudne warunki materialne, nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] kwietnia 2009 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez P. C. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Uważając zaskarżoną decyzję za niesprawiedliwą skarżący podniósł, iż w 1992 r. podczas odbywania zasadniczej służby wojskowej w trakcie "honorowego oddawania krwi" został zarażony [...]. Po 6 miesiącach od tego zdarzenia został zwolniony ze służby wojskowej z przyznaną kategorią "D", jako niezdolny po pełnienia służby wojskowej. Po powrocie z wojska nie podjął leczenia [...]. Z powodu braku pracy skarżący założył własną dzielność gospodarczą. Jednakże z powodu pogarszającego się stanu zdrowia, spowodowanego nawrotowym silnym bólem głowy, okresowo był zmuszony do zawieszania prowadzonej dzielności gospodarczej. Nie będąc ubezpieczonym, leczył się prywatnie na bóle głowy i zażywał leki przeciwbólowe. Wskazał, iż poszukiwał także pracy poprzez Powiatowy Urząd Pracy. Odnosząc się do uzasadnienia decyzji Prezesa ZUS, skarżący podniósł, iż ostatnia przerwa w niepłaceniu składek od 1 lutego 2004 r. do 6 września 2005 r. przypada na okres intensywnego nasilenia choroby. Wówczas już skarżący nie był w stanie prowadzić działalności gospodarczej i podjąć jakiejkolwiek pracy zarobkowej oraz podjął intensywne leczenie. Wskazał ponadto, iż już wcześniej przy większym wysiłku miewał nasilający się ból i zawroty głowy, co wykluczało podjęcie pracy fizycznej, zgodnie ze zdobytym wykształceniem zawodowym. Ponadto skarżący podniósł, iż obecnie jest całkowicie niezdolny do pracy z powodu [...] i oczekuje na przeszczep tego organu. Otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny i świadczenia z MPOS. Jego żona w październiku 2008 r. utraciła pracę i otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych. Innych źródeł dochodu jego trzyosobowa rodzina nie posiada. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Szczególnie istotnym dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku jest związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Zgodnie z art. 7 k.p.a., zobowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej, a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Zgodnie zaś z dyspozycją art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., powinien w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie wyjaśnił wszystkich okoliczności faktycznych, mających istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Stwierdzić należy, iż przy stosowaniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy ocenie podlega nie sam fakt, lecz przyczyny nieopłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Zatem organ był obowiązany ustalić, czego nie uczynił w sposób prawidłowy, jakie były przyczyny niespełnienia warunku nabycia uprawnień rentowych, a mianowicie braku pięcioletniego okresu opłacania składek w dziesięcioleciu poprzedzającym datę orzeczenia niezdolności do pracy skarżącej. Prezes ZUS stwierdził, iż przerw w ubezpieczeniu społecznym skarżącego występujących w okresie poprzedzającym stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy nie można usprawiedliwić trudnościami w pozyskaniu pracy zarobkowej, bowiem nie są to okoliczności szczególne w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Nie jest to jednak wyłączna przyczyna braku zatrudnienia w podanym okresie. Organ nie uwzględnił w swych rozważaniach stanu zdrowia skarżącego i w związku z tym nie dokonał oceny jego realnych, a nie tylko teoretycznych, możliwości kontynuowania samozatrudnienia lub pozyskania pracy zarobkowej. Poza sporem w niniejszej sprawie pozostaje, iż skarżący w czasie odbywania służby wojskowej (w dniu 6 listopada 1992 r. oddał krew) został zakażony [...]. Skarżący nie podjął niezwłocznego leczenia [...]. W piśmiennictwie fachowym przyjmuje się, że niewyeliminowanie [...] po 6 miesiącach od zachorowania, powoduje że zakażenie przechodzi w fazę przewlekłą i może się objawiać ciągłym zmęczenia, nieadekwatnym do wykonywanych czynności (źródło – artykuł: [...]). Z dołączonych do skargi kopii książeczki zdrowia żołnierza zawodowego wynika, iż już w 1993 r. skarżący zgłaszał silne przewlekłe bóle głowy, konsultowane neurologicznie w szpitalu wojskowym. Następnie w dniu 18 kwietnia 2004 r. odnotowano wezwanie do skarżącego pogotowia ratunkowego z powodu bardzo silnego bólu głowy (Karta informacyjna Pogotowia Ratunkowego [...]). Po tym zdarzeniu skarżący podjął leczenie w Gabinecie Lekarskim [...] specjalisty chorób wewnętrznych i nefrologa. W oparciu o powyższe ustalenia wiarygodne są twierdzenia skarżącego, iż w tym czasie możliwość prowadzenia przez niego działalności gospodarczej czy pracy zarobkowej uległy znacznym ograniczeniom. Zasadnie organ twierdzi, iż co do zasady sytuacja panująca na rynku pracy nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Niemniej jednak w wyjątkowych przypadkach możliwe jest rozważenie takiej ewentualności. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, gdy bezrobocie dotyka osób nie w pełni zdrowych w okresie dużego bezrobocia, gdyż nie są oni konkurencyjni na wolnym rynku pracy. W świetle wyjaśnień skarżącego i przedstawionych przez niego dokumentów, stało się niezbędne wnikliwe dokonanie oceny, czy stan zdrowia skarżącego miał realny wpływ na jego zdolność do wykonywania pracy w okresie, za który nie były odprowadzane składki na ubezpieczenie społeczne. Dopiero dokonanie takiej oceny pozwoli Prezesowi ZUS na stwierdzenie, czy ustawowa przesłanka "szczególnych okoliczności" została przez skarżącego spełniona, czy też nie. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd uznając sprawę za niewystarczająco wyjaśnioną przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – z mocy przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit c) w związku z art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - orzekł jak w sentencji. O przyznaniu adwokatowi z urzędu wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej orzeczono na podstawie art. 250 tej ustawy.