II SA/Wa 2066/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Sędziowie WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Anna Mierzejewska, Protokolant spec. Marek Kozłowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi I. U. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...] lipca 2011 r., po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy własną decyzję podjętą w dniu [...] czerwca 2011 r., odmawiającą I. U. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: – jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, ─ nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, ─ nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, ─ nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wskazał, że w sprawie brak jest przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy, w tym przesłanki szczególnych okoliczności, wskutek których wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ustawy, uważa się bowiem wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, na które to okoliczności osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Natomiast z dokumentacji zawartej w aktach sprawy wynika, iż w okresach od 9 października 1985 r. do 9 października 1986 r., od 1 grudnia 1988 r. od 29 lutego 1992 r. oraz od 1 stycznia 1993 r. do chwili obecnej wnioskodawczyni nie podejmowała zatrudnienia, ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi w sytuacji, gdy nie była wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Organ stwierdził, że powoływanie się przez zainteresowaną na chorobę trwającą od 1992 r. nie może usprawiedliwiać braku ubezpieczenia, ponieważ samo istnienie choroby nie zawsze równoznaczne jest z niezdolnością do pracy. Zgodnie bowiem z art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Ponadto, w myśl art. 14 ust. 3 tej ustawy, podstawą do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości albo orzeczenie komisji lekarskiej. Z powyższego wynika więc, że orzeczenie lekarza orzecznika lub orzeczenie komisji lekarskiej, jest wiążące dla organu rentowego, w tym również dla Prezesa ZUS, co oznacza, iż przesłanka ta nie podlega uznaniu administracyjnemu. W przypadku I. U. lekarz orzecznik orzeczeniem z dnia [...] października 2010 r. nie uznał jej za całkowicie niezdolną do pracy. Prezes Zakładu podniósł, że braku ubezpieczenia od 1992 r. nie usprawiedliwia również, jak podała wnioskodawczyni, choroba syna. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad członkiem rodziny, nie jest okolicznością niezależną od woli ubezpieczonego, lecz jego wyborem, i dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Organ zwrócił też uwagę na krótki staż ubezpieczeniowy zainteresowanej wynoszący 10 lat 9 miesięcy i 6 dni okresów składkowych i nieskładkowych, który jest nieadekwatny do jej wieku 53 lat. Wskazał ponadto, iż za wiek uniemożliwiający podjęcie zatrudnienia uważa się w orzecznictwie wiek przed osiągnięciem pełnoletności lub powszechnie obowiązujący wiek emerytalny, który wynosi dla kobiet 60 lat. Zdaniem Prezesa ZUS sama niewątpliwie trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, gdyż nie jest to świadczenie socjalne przyznawane według potrzeb. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie I. U. uznała ją za krzywdzącą. Podała, że zgodnie z informacją prawnika z Centrum [...] i urzędnika z departamentu Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, spełnia wszystkie warunki łącznie do uzyskania renty w drodze wyjątku. Poinformowała też o braku środków do życia, gdyż niskie świadczenia z GOPS wystarczają jedynie na leki i leczenie. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie i podtrzymał w całości swoje dotychczasowe stanowisko faktyczne oraz prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Analiza powyższego przepisu nie budzi wątpliwości, że przyznanie świadczeń w nim wymienionych uzależnione jest od łącznego spełnienia wszystkich wskazanych przesłanek, zaś brak choćby jednej z nich wyklucza taką możliwość. Ponadto rozstrzygnięcie w tym przedmiocie ustawodawca zastrzegł dla uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu. Uznaniowość nie oznacza jednak całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie, albowiem jej granice wyznacza przepis art. 83 ust. 1 omawianej ustawy oraz reguły postępowania administracyjnego zawarte w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.). W rozpoznawanej sprawie zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności i jest zgodna z prawem, ponieważ odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku była uzasadniona. Bezsporna jest bowiem okoliczność, iż skarżąca nie spełnia przesłanki braku możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Lekarz orzecznik ZUS w orzeczeniu z dnia [...] października 2010 r. orzekł mianowicie, iż skarżąca nie jest całkowicie niezdolna do pracy. Natomiast, stosownie do treści art. 14 ust. 1 cyt. ustawy, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy, związku przyczynowego niezdolności do pracy lub śmierci z określonymi okolicznościami, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do samodzielnej egzystencji oraz celowości przekwalifikowania zawodowego, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik Zakładu, zwany dalej "lekarzem orzecznikiem". Z kolei, w myśl art. 14 ust. 3 ustawy, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Oznacza to, że orzeczenie lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej jest dla Prezesa ZUS wiążące i nie podlega uznaniu administracyjnemu. W tej sytuacji subiektywne poczucie skarżącej, że jest niezdolna do pracy, nie ma dla sprawy żadnego znaczenia. Również wiek skarżącej – 53 lata – nie uprawnia do zaliczenia jej do kręgu osób, które nie mogą ze względu na wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Zarówno w orzecznictwie, jak i literaturze przyjmuje się, że chodzi tu o osoby małoletnie do osiągnięcia pełnoletności oraz osoby, które osiągnęły wiek emerytalny wynoszący dla kobiet co najmniej 60 lat, a dla mężczyzn co najmniej 65 lat (art. 24 ust. 1 ustawy). Także przesłanka niespełnienia przez I. U. warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, w niniejszej sprawie nie występuje. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyjmuje się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan, niezależny od woli danej osoby, wykluczającej jej aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Natomiast zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad chorym synem, na co powołuje się skarżąca, nie jest w świetle orzecznictwa okolicznością szczególna, gdyż nie jest niezależne od woli ubezpieczonego, lecz jest jego wyborem, dokonując którego winien się on liczyć z jego konsekwencjami (por. wyrok NSA z dnia 12 marca 2002 r. II SA 2955/01 niepubl., wyrok WSA w Warszawie z dnia 10 grudnia 2007 r. II SA/Wa 1635/07, niepubl.). Naczelny Sąd Administracyjny w powołanym wyroku stwierdził też, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy nie przewiduje jako przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku niemożności podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi z powodu opieki nad dzieckiem specjalnej troski. W tych okolicznościach spełnienie przez skarżącą przesłanki bycia osobą ubezpieczoną w przeszłości oraz przesłanki niekwestionowanego braku niezbędnych środków utrzymania, nie jest wystarczające dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.