II SA/Wa 207/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Fronczyk po rozpoznaniu w dniu 26 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku W. L. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi W. L. na pismo Dyrektora Departamentu Kadr Ministerstwa Obrony Narodowej z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie przywrócenia terminu do złożenia wniosku o przyjęcie na szkolenie wojskowe dla kandydatów na oficerów postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 10 czerwca 2014 r. odrzucił wniesioną przez W. L. skargę. Wnioskiem z dnia 25 czerwca 2014 r. skarżący wystąpił o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W treści formularza wniosku skarżący oświadczył, że obecnie nie ma dochodów i pozostaje na utrzymaniu rodziców. Stara się także o przyjęcie do zawodowej służby wojskowej. Podał również, że nie ma żadnego majątku ani oszczędności. W celu ustalenia rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych strony, pismem referendarza sądowego z dnia 8 lipca 2014 r. wezwano skarżącego do nadesłania - w terminie 14 dni od daty doręczenia wezwania – kserokopii dokumentów, wskazujących na dochody i stan majątkowy osób, na utrzymaniu których pozostaje, w tym posiadanych rachunków bankowych, oświadczenia o wysokości stałych, niezbędnych kosztów utrzymania rodziny, kserokopii dokumentów poświadczających wysokość stałych kosztów utrzymania, oświadczenia o ewentualnym korzystaniu z pomocy ośrodka pomocy społecznej. W piśmie z dnia 5 sierpnia 2014 r. wnioskodawca wskazał, że nie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej, oraz że utracił status osoby bezrobotnej. Wobec powyższego, nadal pozostaje na utrzymaniu rodziców. Skarżący zaznaczył, że nie może przedstawić wymaganych w wezwaniu dokumentów, bowiem nie zgadzają się na to jego rodzice. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 sierpnia 2014 r. o sygn. akt II SA/Wa 207/14 odmówiono W. L. przyznania prawa pomocy. Od powyższego postanowienia W. L. wniósł sprzeciw z dnia 30 sierpnia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy jest w całości rozpoznawany przez Sąd w świetle przesłanek z art. 246 powołanej ustawy, a Sąd – orzekając w tym zakresie – nie jest w żaden sposób związany wcześniej wydanym w tym przedmiocie postanowieniem. Zgodnie z art. 243 § 1 cyt. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1 ww. ustawy). Prawo to może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od koszów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 i 2 cyt. ustawy). Należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie stosownie treści do art. 239 pkt 1 lit. d ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - na skarżącym nie ciąży obowiązek poniesienia jakichkolwiek kosztów sądowych, jako że sprawa korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych, zatem rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie jest zbędne. Natomiast przedmiotem badania pozostaje wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji określonej w art. 246 § 1 pkt 2 cytowanej ustawy. Zatem ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Sprawą zainteresowanego jest wobec tego wykazanie zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle ustawowych przesłanek. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia z urzędu dochodzeń w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane wobec uchylania się wnioskodawcy od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie (zob. H. Knysiak-Molczyk, Zwolnienie od kosztów sądowych, w: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. T. Woś, Warszawa 2011, s. 973 i cyt. tam orzecznictwo). Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Dokonując jej, Sąd musi brać pod uwagę, że środki przeznaczone na realizację prawa pomocy są środkami publicznymi, z czego wypływa obowiązek szczególnie dokładnego nimi gospodarowania. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Sąd podziela pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/80 (niepubl.), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Należy wskazać, iż przyznanie przez Sąd prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane zasadniczo w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 maja 2010 r. o sygn. akt II FZ 157/10; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Nie może być zatem rozumiany jako sprzeczny z przepisami Konstytucji i Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 listopada 2011 r. o sygn. akt I FSK 1633/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu, po przeanalizowaniu pism wnioskodawcy, należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie nie wykazał on, iż spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący nie uzupełnił niezbędnych danych w celu oceny jego sytuacji i rzeczywistych możliwości płatniczych. Z oświadczenia W. L. wynika jedynie, że utrzymywany jest przez rodziców. Jednocześnie skarżący odstąpił od wyjaśnienia wysokości dochodów rodziców, nie przesłał oświadczenia o stałych i niezbędnych kosztach utrzymania, ani o stanie majątkowym rodziców. W oparciu o samo oświadczenie skarżącego o pozostawaniu na utrzymaniu rodziców nie można przyjąć, że w związku z tym nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W niniejszej sprawie W. L. nie wykazał zaistnienia przesłanek wymaganych treścią przepisu art. 246 § 1 pkt 2 cyt. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 255 i 260 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji postanowienia.