II SA/Wa 2081/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA - Sławomir Antoniuk po rozpoznaniu w dniu 10 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. M. z dnia 28 kwietnia 2014 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi R. M. na postanowienie Szefa Służby Celnej z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia odmówić przyznania prawa pomocy R. M. - w dniu 30 czerwca 2014 r. - wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 10 czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 2081/13, o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata.. Stosownie do art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (teks jednolity Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. ), dalej powoływana jako P.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zaskarżone zarządzenie traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy jest w całości rozpoznawany przez Sąd w świetle przesłanek z art. 246 P.p.s.a., a Sąd orzekając i w tym zakresie nie jest w żaden sposób związany wcześniej wydanym orzeczeniem. Z treści wniosku R. M. oraz złożonych dokumentów źródłowych wynika, że średni miesięczny dochód w jego gospodarstwie domowym, które prowadzi wspólnie z żoną i córką (ur. w 2011 r.) wynosi 3.300 zł brutto (2.300 zł netto). Skarżący jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Wedle oświadczenia, nie ma oszczędności oraz możliwości wzięcia kredytu. Do składników majątku skarżący zaliczył dom z garażem, o powierzchni 154 m2, nieruchomość rolną o powierzchni 0,15 ha oraz 1/4 działki rekreacyjnej o wielkości 900 m2, na której znajduje się domek letniskowy. Podał, że do stałych kosztów utrzymania rodziny należą: opłaty za energię elektryczną - 527 zł miesięcznie, opłata za wodę - 17 zł miesięcznie, opłata za wywóz śmieci - 30 zł miesięcznie, opłata za Internet - 39 zł miesięcznie, opłata za żłobek dla córki - 293 zł miesięcznie, ubezpieczenie auta - 453 zł rocznie, koszty transportu - 300 zł miesięcznie, wywóz nieczystości - 150 za 9 miesięcy, zakup biopreparatu do oczyszczalni - 100 zł za 6 miesięcy, podatek rolny wraz z podatkiem od nieruchomości - 168 zł rocznie. Z kolei ze złożonego przez skarżącego wyciągu z posiadanego rachunku bankowego wynika, że marcu 2014 r. stan tego rachunku wykazywał kwotę przekraczająca 10.000 zł, a rachunek jego żony zamykał się kwotą przekraczająca 12.000 zł. Na koniec kwietnia br. skarżący wraz z żoną posiadali około 12.000 zł. Ponadto w dniu 30 czerwca 2014 r. skarżący złożył wyciąg z rachunku żony, wedle którego to dokumentu saldo na tym rachunku, według stanu na dzień 29 czerwca 2014 r., wynosi 15. 789, 47 zł. Wymienione środki żona skarżącego uzyskała z tytułu pożyczki. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 243 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania (...). Prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1 określonej powyżej ustawy). Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 § 1 P.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2 powyżej przytoczonego przepisu). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustawodawca użył w tym przepisie określenia " gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji określonej w art. 246 § 1 i 2 P.p.s.a. (por. " Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym - komentarz" ; autorzy - Bogusław Dauter, Bogusław Gruszczyński, Andrzej Kabat, Małgorzata Niezgódka - Medek; wydanie II - Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006; str. 554). Należy wskazać, iż przyznanie prawa pomocy w odniesieniu do ogólnej zasady obowiązku ponoszenia kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie (art. 199 P.p.s.a.) ma charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób pozostających w trudnej sytuacji majątkowej, nie posiadających wystraczających środków finansowych lub posiadających takie środki w wysokości niewystarczającej na poniesienie kosztów sądowych. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z dnia 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Jak wskazuje się w doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Analizując jednak treść oświadczenia zamieszczonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz treść załączonych do niego dokumentów źródłowych należy stwierdzić, że tak wnioskodawca, jak i jego rodzina nie pozostają w takiej sytuacji, która daje podstawę do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z akt sprawy wynika bowiem, że skarżący nie pozostaje bez środków do życia, ponieważ utrzymuje się z dochodu osiąganego przez żonę, który daję kwotę powyżej 3.000 zł brutto. Ponadto rodzina skarżącego posiadała i w dalszym ciągu posiada wolne do swobodnej dyspozycji środki pieniężne, obecnie przekraczające kwotę 15.000 zł, które mogą być wydatkowane (umowa pożyczki) także na poczet kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Jak już wcześniej wskazano koszty strony, związane z jej udziałem w sprawie, mogą zostać pokryte z budżetu państwa jedynie w przypadku, gdy jej stan majątkowy jest istotnie niższy od przeciętnego, a posiadane środki nie wystarczają nawet na zaspokojenie podstawowych potrzeb (opłacenie kosztów utrzymania mieszkania oraz wyżywienie). Biorąc powyższe pod uwagę, należało uznać, że wnioskodawca nie wykazał w niniejszej sprawie, iż spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, tzn., że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skoro zatem wnioskodawca decyduje się na prowadzenie sprawy na drodze sądowej, to powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i przeznaczyć na ten cel środki, którymi dysponuje w ramach prowadzonego wspólnie z inną osobą gospodarstwa domowego. Nie może natomiast skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy z tym uzasadnieniem, że posiadane środki planuje wydać na inne cele - cele niezwiązane z toczącym się postępowaniem przed sądem administracyjnym. Prawo pomocy nie jest bowiem instytucją procesową służąca czynieniu oszczędności przez stronę w majątku własnym kosztem wydatków z budżetu państwa. Natomiast w odniesieniu do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych należy wyjaśnić, że skarżący w niniejszej sprawie korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych na podstawie art. 239 pkt 1 lit. d P.p.s.a. W myśl tego przepisu nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach ze stosunków pracy i stosunków służbowych. Niniejsza sprawa dotyczy właśnie tej kategorii spraw, ponieważ zaskarżone postanowienie wydano w postępowaniu w sprawie stosunku służbowego. Ustawowy charakter zwolnienia oznacza, że strona skarżąca działanie organu w tej kategorii spraw nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych już od momentu wszczęcia postępowania sądowoadministracyjnego (wniesienia skargi) poprzez cały tok tego postępowania, zarówno przed sądem pierwszej instancji - wojewódzkim sądem administracyjnym - jak i przed sądem II instancji - Naczelnym Sądem Administracyjnym. Z kolei, zgodnie z art. 262 P.p.s.a., przepisy o przyznaniu prawa pomocy, w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego na zasadach prawa pomocy, mają odpowiednie zastosowanie do stron korzystających z ustawowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. W konsekwencji wniosek strony, która korzysta z ustawowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, a występuję o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, podlega rozpoznaniu tylko w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego. W pozostałym bowiem zakresie o zwolnieniu od kosztów sądowych rozstrzyga sama ustawa. W odróżnieniu od zwolnienia mocą postanowienia sądu lub referendarza sądowego (zwolnienie podmiotowe zależne od sytuacji majątkowej strony), zwolnienie ustawowe ma charakter przedmiotowy i jest niezależne od sytuacji majątkowej strony i jej możliwości płatniczych. z tych względów na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono, jak w sentencji postanowienia.