II SA/Wa 2101/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek (spr.), Protokolant sekretarz sądowy Marcin Rusinowicz-Borkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 listopada 2021 r. sprawy ze skargi małoletniej A.S. - reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M.S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej Organem/Prezesem ZUS ) decyzją z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] po rozpatrzeniu odwołania małoletniej A. S. w imieniu której działa Pani M.S. (zwana dalej Skarżącą) od decyzji Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych O. (zwanego dalej organem I instancji/Dyrektorem ZUS w O.) utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] maja 2020 r., nr [...] o odmowie przyznania świadczenia - renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej A. S. po zmarłym ojcu M. Z. Przedmiotem sprawy był wniosek Skarżącej z dnia [...] lutego 2020 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego dziecka A.S. Dyrektor ZUS w O. decyzją z dnia [...] maja 2020 r., nr [...] odmówił przyznania świadczenia - renty rodzinnej w drodze wyjątku małoletniej A. S. Po rozpoznaniu odwołania Skarżącej od decyzji Dyrektora ZUS w O., Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] maja 2020 r., nr [...] o odmowie przyznania świadczenia - renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej A.S. Generalnie należy stwierdzić, że Organ podzielił stanowisko Dyrektora ZUS w O. Powołując się na przesłanki opisane w z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 53) Organ wskazał, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Organ wskazał, że z powyższego przepisu wynika, iż przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: - wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie posiada niezbędnych środków utrzymania. , Warunki określone w wyżej cytowanym art. 83 w/w ustawy muszą być spełnione, łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ ustalił, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 40 lat życia ojca dziecka udokumentowano tylko 9 lat, 11 miesięcy i 28 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 3 lata, 1 miesiąc i 18 dni tych okresów. W latach 2005-2007, 2007-2009, 2011-2013, 2013-2016, 2017-2018 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.  W ocenie Organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nadto stwierdzono, że nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie, zatrudnienie oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ wyjaśnił, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Jego zdaniem w tym stanie faktycznym, brak jest podstaw do przyznania małoletniemu dziecku renty rodzinnej na mocy przepisu art. 83. Jednocześnie wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Skarżąca, zarzucając naruszenie przepisów prawa procesowego i niewyjaśnienie wszystkich okoliczność sprawy. Wskazała, że "...jej konkubent – ojciec dziecka "...był alkoholikiem, zmarł w wieku 40 lat. Od momentu gdy będąc pod wpływem alkoholu pobił mnie nie mieszkaliśmy razem. Potem było już tylko gorzej, wieczne zatrzymania przez Policje pobyty na tak zwanym dołku. Wielkokrotna detoksykacja w Szpitalu w D., O., nieskuteczne. Zapisany do klubu AA, wizyty nieskuteczne. Odsunęła się od niego rodzina, matka, aż zapił się na śmierć w wieku 40 lat. Jako dowody przedstawionych faktów wnoszę by Sąd wystąpił o udostępnienie notatek Policyjnych, wezwania do domu, notatek z pobytu na tak zwanym dołku oraz karty wielokrotnego leczenia i detoksykacji w Szpitalu w D., O., klubu AA D. i MOPS D. Po śmierci konkubenta żadna instytucja nie udostępni mi dokumentów dotyczących jego leczenia itd. Zmarły w 10- leciu przypadającym przed śmiercią przepracował zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych tylko 3 lata 1 miesiąc i 12 dni ponieważ chorował...". Wskazała, że "...Dziecko rodziców sobie nie wybiera moja córka za błędy chorego ojca pozbawiona jest renty dlatego wystąpiłam po pierwszej odmownej decyzji ZUS w O. do Prezesa ZUS w W. by w drodze wyjątku przyznał mojej córce rentę szczególną. Wcześniej nie opisywałam tak szczegółowo przyczyn dla których mój konkubent nie pracował ponieważ nie chciałam poruszać tak drażliwych tematów. ..." W związku z powyższym wnosiła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przeprowadzenie dowodów wnioskowanych w skardze. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem skargi jest decyzja organu z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] maja 2020 r., nr [...] o odmowie przyznania świadczenia - renty rodzinnej w drodze wyjątku. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle powołanych przepisów cyt. ustawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w zakresie swojej właściwości, ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną, postanowienie, czy też inny akt lub czynność z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z punktu widzenia ich zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tego aktu lub podjęcia spornej czynności. Chodzi więc o kontrolę aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywaną pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów słuszności. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (vide: art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej P.p.s.a.). W świetle akt administracyjnych sprawy nie można uznać, że przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie doszło do zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego sprawy. Prezes ZUS, indywidualnie rozpatrzył sprawę, biorąc pod uwagę przesłanki wynikające z prawidłowo wskazanego w podstawie prawnej decyzji przepisu prawa materialnego - art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wyjaśnił również wszystkie istotne w sprawie okoliczności faktyczne, które mogłyby mieć wpływ na treść decyzji. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powyższy przepis przewiduje trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie ww. przesłanki muszą być spełnione łącznie (kumulatywnie). Zatem w przypadku niespełnienia choćby jednej z nich, nie ma możliwości przyznania przedmiotowego świadczenia. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Przyznanie go jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podjęcia pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Ustawodawca nie zdefiniował, co należy rozumieć pod pojęciem "szczególnych okoliczności" usprawiedliwiających niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że powinny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, wykluczające jego aktywność zawodową. Uzależnienia od alkoholu, przy jednoczesnym braku jakichkolwiek dowodów na konsekwentne leczenie odwykowe, nie można zaliczyć do "szczególnych okoliczności", o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wskazać należy, że aby alkoholizm mógł zostać uznany za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą niespełnienie w trybie zwykłym wymogów uprawniających do uzyskania świadczeń z FUS, trzeba wykazać, iż osoba dotknięta tą chorobą permanentnie z nią walczy, podejmuje nieprzerwanie próby leczenia, nawet gdy próby te są nieudane. Konieczne jest tu zatem wykazanie systematycznej walki z nałogiem, wykazanie okoliczności poddania się permanentnemu leczeniu (vide wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego; dalej: "NSA" z 30 lipca 2021 r., sygn. akt III OSK 1703/21 - orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w bazie orzeczeń na stronie internetowej NSA: orzeczenia.nsa.gov.pl). Z akt administracyjnych sprawy wynika, że ojciec małoletniej Pan M.Z. na przestrzeni 40 lat życia ojca dziecka udokumentowano 9 lat, 11 miesięcy i 28 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 3 lata, 1 miesiąc i 18 dni tych okresów. W latach 2005-2007, 2007-2009, 2011-2013, 2013-2016, 2017-2018 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.  Odnosząc się do zawartego w skardze żądania przeprowadzenia dowodów dotyczącą zespołu alkoholowego, interwencji policji, dokumentacji medycznej na okoliczność detoksykacji i pobytu na SOR, okoliczności skierowania na przymusowe leczenie wyjaśnić należy, że zebranie kompletnego materiału dowodowego jest niewątpliwie obowiązkiem organu, ale obowiązek ten nie ma charakteru absolutnego w tym znaczeniu, iż organ nie jest zobowiązany do poszukiwania, niejako w zastępstwie strony, dowodów mających potwierdzić korzystne dla niej okoliczności. Skarżąca, w skardze twierdzi, że "...Wcześniej nie opisywałam tak szczegółowo przyczyn dla których mój konkubent nie pracował ponieważ nie chciałam poruszać tak drażliwych tematów. ...". Sąd wskazuje, że to na stronie postępowania administracyjnego ciąży obowiązek udowodnienia okoliczności, na podstawie których wywodzi korzystne dla siebie skutki prawne (vide wyrok NSA z 29 września 2020 r., sygn. akt II OSK 1452/20). Alkoholizm nieskutkujący orzeczoną niezdolnością do pracy nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (vide wyrok NSA z 29 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 2987/19). Wobec ojca małoletniej Pana M. Z. nie została orzeczona nawet częściowa niezdolność do pracy, a zatem w świetle zebranego materiału ojciec dziecka aż do zgonu - niezależnie od swego uzależnienia i jego ewentualnych skutków - mógł pracować bez żadnych ograniczeń. Nie ma bowiem żadnych dowodów, aby jego zgon był poprzedzony choćby częściową niezdolnością do pracy. Bezsprzecznie sytuacja Skarżącej zarówno majątkowa, jak i rodzinna jest bardzo trudna. Nie są to jednak okoliczności wystarczające do przyznania świadczenia, o którym mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przedmiotowe świadczenie ma charakter typowo ubezpieczeniowy, a nie stricte socjalny, ponieważ jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb materialnych osoby ubiegającej się o nie, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Tego rodzaju potrzeby mogą uzasadniać ubieganie się przez przedstawicielkę ustawową o przyznanie świadczeń w ramach pomocy społecznej. Sąd nie dopatrzył się naruszeń tak prawa procesowego (art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.), jak i prawa materialnego (art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 P.p.s.a., oddalił skargę.