II SA/Wa 2103/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński Sędziowie WSA Ewa Marcinkowska WSA Iwona Dąbrowska (spr.) Protokolant Beata Gibzińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 kwietnia 2010 r. sprawy ze skargi E. K. – przedstawicielki ustawowej małoletniej A. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - E. K. – przedstawicielka ustawowa małoletniej A. M. w dniu 29 czerwca 2009 r. złożyła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu M. M. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2009 r. nr [...] Prezes ZUS odmówił E. K. przyznania wnioskowanego świadczenia. W wyniku rozpoznania odwołania decyzją z dnia [...] października 2009 r. nr [...] Prezes ZUS utrzymał swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] sierpnia 2009 r. W uzasadnieniu organ podniósł, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił następujące warunki: 1. jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, 3. nie może – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, 4. nie ma niezbędnych środków utrzymania, przy czym wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki muszą być spełnione łącznie. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego po osobie zmarłej i w związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Wskazał również, iż przy orzekaniu w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i w związku z tym organ musi zbadać, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód lub zdarzeń, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Organ podniósł, iż z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że zmarły w wieku 47 lat ojciec dziecka posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 17 lat, 4 miesiące i [...] dni, a ostatni udowodniony okres ubezpieczenia przypada na maj 1998 r. i do dnia śmierci w marcu 2009 r., tj. przez okres ponad 10 lat nie został udowodniony jakikolwiek okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Dodatkowo organ podniósł, iż analiza przebiegu ubezpieczenia wskazuje, iż niespełnienie warunków do nabycia świadczeń w trybie zwykłym nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem u ojca dziecka we wskazanym okresie nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały obiektywne przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia w celu nabycia uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Jednocześnie organ podkreślił, iż wykonywanie pracy na podstawie umowy o dzieło, na którą powołała się skarżąca, bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, również nie może być uznane za okoliczność szczególną, która uniemożliwiła nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczenia społecznego. Okres zarejestrowania ojca dziecka bez prawa do zasiłku, potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w urzędzie pracy, nie może być uwzględniony i także nie stanowi szczególnej okoliczności, która byłaby podstawą przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto organ wskazał, iż nie została spełniona przesłanka nieposiadania niezbędnych środków utrzymania, bowiem wykazany dochód, przypadający na osobę w rodzinie i wynoszący 892,05 zł brutto, przekracza kwotę najniższej emerytury i nie wskazuje, aby dziecko pozostawało bez niezbędnych środków utrzymania. W związku z tym, Prezes ZUS stwierdził, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia przez ojca dziecka warunków do świadczenia na zasadach ogólnych. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie E. K. nie zgodziła się ze stanowiskiem Prezesa ZUS i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. Wskazała, iż zaskarżona decyzja nie uwzględniła okoliczności, iż ojciec dziecka był w latach 2002 – 2006 zarejestrowany jako bezrobotny, a w latach 2007 – 2008 pracował na podstawie umowy o dzieło, przy czym była to w istocie umowa o pracę. Skarżąca podniosła, iż organ nie zbadał w ramach jakiej umowy pracował ojciec dziecka, a to stanowi naruszenie przepisu art. 7 kpa W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podniósł, iż zmarły ojciec dziecka bez żadnej wątpliwości pracował na umowę o dzieło, gdyż zawarł ją świadomie. Organ wyjaśnił, iż nie ma możliwości przeprowadzenia ustaleń dotyczących szczegółów zatrudnienia zmarłego znanych tylko zmarłemu. Wskazał, iż zmarły wybierając dla siebie umowę o dzieło, świadomie zrezygnował z opłacania składek na FUS – czego konsekwencją jest brak uprawnień do świadczeń z FUS. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga E. K. nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Regulacja prawna przewidziana w tym przepisie wymienia przesłanki kumulatywne przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zatem, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mógł przyznać świadczenie w trybie omawianego przepisu konieczne jest łączne spełnienie przez ewentualnego, przyszłego beneficjenta świadczenia wszystkich wymienionych w tym przepisie przesłanek. Każda z przesłanek podlega osobnej ocenie poprzez odniesienie hipotezy normy prawnej do okoliczności faktycznych, istniejących w danej sprawie. Decyzja o przyznaniu, bądź odmowie przyznania świadczenia w omawianym trybie podejmowana jest dopiero po ustaleniu, że okoliczności faktyczne odniesione do wymagań normatywnych mogą skutkować przyznaniem uprawnienia w sposób zgodny z celem tego przepisu. Zawarte w ustawie określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i powstających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczonych, regulacja szczególna pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Świadczenia, o których mowa w ww. przepisie są wyjątkowe również z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa i nie mają charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Wzmiankowana uznaniowość nie oznacza, że Prezes ZUS ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę w tym zakresie. Poza oceną zawartych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przesłanek, organ ma obowiązek przestrzegać reguł postępowania administracyjnego zawartych w Kodeksie postępowania administracyjnego, określających jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania, a znajdujących zastosowanie na gruncie ustawy emerytalnej na podstawie jej art. 124. Należy przy tym zauważyć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w przypadku wniosku o świadczenie po osobie ubezpieczonej, przesłankę niespełnienia warunków do uzyskania prawa do renty wskutek szczególnych okoliczności należy badać w stosunku do tej osoby. W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest fakt, że A. M. jest pozostałą po ubezpieczonym zmarłym M. M. małoletnim członkiem rodziny, nie mogącym podjąć pracy ze względu na wiek. Pozostaje kwestia oceny pozostałych, obligatoryjnych przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, czyli szczególnych okoliczności, w których ojciec dziecka nie uzyskał uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym oraz braku niezbędnych środków utrzymania. Odnosząc się do pierwszej z nich należy stwierdzić, że z akt sprawy nie wynika, aby zmarły nie uzyskał tych uprawnień do świadczenia z powodu trudnych do przezwyciężenia przeszkód, które mogłyby być uznane ze szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zmarły M. M. na przestrzeni 47 lat życia udokumentował 17 lat, 4 miesiące i [...] dni okresów ubezpieczenia, zaś ostatni okres opłacania składek przypadał na dzień [...] maja 1998 r., a zatem ponad 10 lat przed śmiercią, natomiast z akt sprawy nie wynika by wobec niego orzeczono całkowitą niezdolność do pracy. Ponadto zaznaczyć należy, że występowanie okoliczności powodujących trudności w znalezieniu zatrudnienia, czy nawet wykonywanie pracy na podstawie umowy o dzieło, bez obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie powoduje zaistnienia szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, które stanowią jedną z przesłanek kumulatywnych przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Sąd wyjaśnia ponadto, że roszczenia wynikające z umów mających charakter cywilnoprawny, jak też wszelkie inne (ewentualne) roszczenia powstałe na płaszczyźnie stosunku prawnego łączącego pracownika z pracodawcą, mogą być dochodzone w postępowaniu przed sądem powszechnym, a organ takiego postępowania nie ma możliwości wszcząć. Zatem nieuprawnione jest twierdzenie skarżącej, iż organ nie sprawdził w ramach jakiej umowy pracował ojciec dziecka. Analiza akt sprawy uzasadnia również przyjęcie, że nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, bowiem skarżąca pracuje i otrzymuje z tego tytułu wynagrodzenie, a ponadto skarżąca otrzymuje świadczenia z opieki społecznej. Należy zgodzić się ze stanowiskiem wskazanym przez organ, iż przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania – por. wyrok NSA z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 4189/01, publik. LEX nr 83733. Brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane przez skarżącego środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która w dacie orzekania (od 1 marca 2009 r.) wynosi 675,10 zł brutto. Taka ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie, na podstawie powoływanego przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest najbardziej obiektywna i znajduje odzwierciedlenie w ukształtowanym już w tym względzie orzecznictwie sądowym, na które organ zasadnie powołał się w zaskarżonej decyzji. Jak wynika z akt sprawy, łączny miesięczny dochód uzyskiwany w rodzinie małoletniego wynosi 1784,10 zł brutto miesięcznie. Porównując dochód na osobę w rodzinie – 892,05 zł brutto - z wysokością najniższej emerytury - 675,10 zł brutto - należy wykluczyć możliwość uznania, że małoletni nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Zdaniem Sądu, organ trafnie dokonał oceny sytuacji materialnej małoletniego z punktu widzenia braku niezbędnych środków utrzymania. Wykazane środki utrzymania w kwocie 892,05 zł może i nie są wystarczające, lecz trudno uznać, że suma ta nie pozwala zaspokoić potrzeb niezbędnych. W świetle poczynionych rozważań Sąd nie dopatrzył się naruszenia prawa przez Prezesa ZUS w zaskarżonej decyzji, a w szczególności przekroczenia granic uznania administracyjnego. Organ w sposób wyczerpujący zebrał, rozpatrzył i ocenił cały materiał dowodowy stosownie do wymogów określonych w art. 77 § 1 i art. 80 kpa oraz uzasadnił swoje rozstrzygnięcie zgodnie z zawartymi w art. 107 § 3 kpa. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, orzekł jak w sentencji wyroku.