II SA/Wa 2160/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędziowie WSA Anna Mierzejewska, Ewa Kwiecińska, Protokolant Marek Kozłowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 kwietnia 2008 r. sprawy ze skargi P.J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2007 r. znak sprawy [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy P.J. od decyzji z dnia [...] czerwca 2007 r. znak sprawy: [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Podał również, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Konieczne jest zatem zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. W toku postępowania ustalono, że ojciec P.J. na [...] lat życia miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 13 lat 1 miesiąc i 27 dni, który zdaniem organu, jest nieadekwatny do jego wieku. W ostatnim dziesięcioleciu przypadającym przed dniem zgonu ubezpieczony przepracował 1 rok 7 miesięcy i 2 dni. W latach 1979-1982, 1988-1990, 1991-1992, 1998-1999 oraz 2000-2003 nie podejmował on zatrudnienia, ani też innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Ostatnio udowodniony okres składkowy przypada na [...] listopada 2003 r. i od tego czasu do daty zgonu, tj. [...] stycznia 2007 r., a więc przez 3 lata i 3 miesiące nie został udokumentowany jakikolwiek okres, za który opłacono składki na ubezpieczenie społeczne. Podano, że od [...] listopada 2003 r. do [...] stycznia 2007 r. (data zgonu) ojciec dzieci przebywał w H. Wskazano również, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS wydanym zaocznie w dniu [...] września 2007 r. M.J. nie został uznany za niezdolnego do pracy przed zgonem. Zdaniem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu przez zmarłego ojca uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w wymienionych powyżej przerwach nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. Ponadto organ wskazał, że P.J. nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, jest osoba pełnoletnią, zdolną do podjęcia zatrudnienia w celu zapewnienia sobie niezbędnych środków utrzymania, co wyklucza dopuszczalność przyznania świadczenia w trybie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. W obecnym stanie prawnym nie ma bowiem zakazów i ograniczeń w zakresie podejmowania zatrudnienia przez pełnoletnich uczniów i studentów pobierających naukę zarówno w systemie dziennym, jak i zaocznym. Dodatkowo podniósł, że przez pojęcie wieku należy rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność, czyli wiek poniżej 18 roku życia. Kwestia zaś trudnej sytuacji materialnej nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której P.J. zakwestionowała zaskarżoną decyzję uznając ją za krzywdzącą i wnosząc o jej uchylenie. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że liczne przerwy w zatrudnieniu M.J. spowodowane były transformacją ustrojową w latach 90-tych i trudnościami na rynku pracy. Brak nadziei na znalezienie "legalnego" zatrudnienia doprowadziło ojca do choroby [...], którą leczył od 1996 r. Pomimo choroby wciąż aktywnie poszukiwał pracy. Podkreśliła, że ojciec starając się zapewnić byt rodzinie zdecydował się podjąć pracę w firmie [...] bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. W 2003 r. wyjechał do H. i tam zmarł. Wcześniej zerwał kontakt z rodziną i nie można ustalić czy wówczas pracował i czy był ubezpieczony. Skarżąca podała, że studiuje w systemie dziennym na [...] i w tej sytuacji podjęcie przez nią pracy dorywczej jest niemożliwe. Ponadto podkreśliła, że jej matka jest osobą samotnie wychowującą trójkę dzieci. Pobiera rentę inwalidzką z tytułu częściowej niezdolności do pracy ([...]) w kwocie [...] zł. i uzyskuje pomoc w formie zasiłków okresowych i celowych wypłacanych przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi podał, że niekonsekwentnie leczona choroba [...] oraz podejmowanie pracy bez odprowadzania składek nie usprawiedliwiają przerw w ubezpieczeniu zmarłego. Także wyjazd za granicę i zerwanie kontaktu z rodziną nie ma charakteru okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach. Podkreślono, że z przebiegu ubezpieczenia zmarłego wynika, że nie podejmował on zatrudnienia podlegającego ubezpieczeniu społecznemu już w czasie, kiedy problemy ze znalezieniem pracy nie występowały. Jednocześnie podniósł, że fakt pełnoletności skarżącej wyklucza możliwość przyznania jej świadczenia niezależnie od okoliczności leżących po stronie ojca. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepisy prawa materialnego, ewentualnie przepisy postępowania administracyjnego, w stopniu w jakim mogłoby to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach uznania administracyjnego. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W przedmiotowej sprawie należy podzielić stanowisko organu, iż skarżąca nie spełnia łącznie przesłanek wymienionych w art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach. P.J. urodzona w dniu [...] października 1988 r. jest osobą zdolną do pracy, ponieważ jest w wieku umożliwiającym zatrudnienie. Niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym wskazany przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy bądź wiekiem. Oba elementy skarżącej nie dotyczą. Kontynuowanie nauki, nie pozwala na obejście rygorystycznie sformułowanego przepisu art. 83 ust. 1, który służy zapewnieniu niezbędnych środków utrzymania osobom całkowicie niezdolnym do pracy i spełniającym pozostałe przesłanki. Kwestia nauki w przepisie tym nie występuje, zaś wiek jako przesłanka niemożności podjęcia pracy, oznacza wiek poniżej 18 lat albo wiek emerytalny. Z chwilą osiągnięcia 18 roku życia można bowiem, w myśl przepisów kodeksu pracy, podjąć zatrudnienie w celach zarobkowych. Z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach wynika, że przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie nie jest pobieranie nauki, lecz taki wiek, który uniemożliwia w ogóle podjęcie pracy (podobne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 stycznia 2002 r. sygn. akt II SA 2538/01 LEX nr 82806). Reasumując, skoro w sytuacji P.J. przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach jest to okoliczność eliminująca skarżącą z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Należy także podkreślić, że sama trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia w trybie wyjątku gdyż nie jest to świadczenie socjalne i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie. Mając na względzie powyższe okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.