II SA/Wa 2175/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube Sędzia WSA Ewa Pisula – Dąbrowska Sędzia WSA Jacek Fronczyk (spr.) Protokolant Bogumiła Kobierska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 czerwca 2007 r. sprawy ze skargi K. K.– przedstawicielki ustawowej małoletniej I. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję; 2) zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości; 3) przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata E. O. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o należny podatek od towarów i usług w wysokości 52,80 zł (pięćdziesiąt dwa złote i osiemdziesiąt groszy) tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku K. K. z dnia 22 czerwca 2006 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił wnioskodawczyni przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla jej małoletniej córki I.K., po zmarłym ojcu. W uzasadnieniu organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił jednocześnie, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ stwierdził, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą – ojca małoletniej, a dopiero w następnej kolejności ustalenie prawa małoletniego dziecka zmarłego do świadczenia w drodze wyjątku. W postępowaniu administracyjnym organ ustalił, że ojciec małoletniej I.K. na przestrzeni [...] lat życia udowodnił okres ubezpieczenia wynoszący 19 lat, 4 miesiące i 26 dni. Jednak w okresie 10 lat, przypadających na datę orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy i całkowitej niezdolności o samodzielnej egzystencji, zamiast wymaganych 5 lat ubezpieczenia, udowodniono tylko 1 rok, 9 miesięcy i 10 dni. Ponadto w zatrudnieniu ubezpieczonego w latach 1989-1992, 1993-1996 oraz 1997-1999 wystąpiły kilkuletnie przerwy, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia ustawowego. W tych okresach przerw nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, co oznacza – zdaniem organu - że to nie stan zdrowia był powodem niespełnienia przez niego warunków do uzyskania świadczenia ustawowego. Całkowita niezdolność B. K. do pracy i do samodzielnej egzystencji została bowiem orzeczona dopiero od stycznia 2000 r. Organ wskazał także, że podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek, powoduje powstanie negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczeń. Z kolei faktyczne sprawowanie opieki nad dziećmi oraz chorym członkiem rodziny nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. W ocenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, brak szczególnych okoliczności, które usprawiedliwiałyby fakt nienabycia uprawnień w trybie zwykłym, nie pozwala na przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku. Prezes ZUS podkreślił, że taką szczególną okolicznością może być zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową danej osoby. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 sierpnia 2006 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy K. K. podniosła m. in., że mąż bezskutecznie poszukiwał stałej pracy, a prace dorywcze podejmował w celu uzyskania jakichkolwiek środków do życia dla rodziny. Decyzją z dnia [...] września 2006 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] lipca 2006r., nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję K. K. podniosła, że mąż usilnie szukał pracy, ale choroba uniemożliwiała jej znalezienie. Zwróciła uwagę na złą sytuację materialną rodziny. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na argumenty przedstawione w wydanych w sprawie decyzjach. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie ich istnienia musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Ustawa inaczej nie stanowi, zatem procesową regułą w tego rodzaju sprawach jest stosowanie przepisów kpa. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące zebranie i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Zaskarżona decyzja została podjęta bez wyjaśnienia okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Organ oparł bowiem swoje decyzje na braku szczególnych okoliczności, których wystąpienie mogłoby uzasadniać fakt nienabycia przez ojca małoletniej I.K. uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Istotną dla niniejszej sprawy jest okoliczność, że ojciec małoletniej cierpiał na chorobę nowotworową, której rozwój w okresie poprzedzającym stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy mógł mieć wpływ na jego aktywność zawodową. W aktach postępowania administracyjnego znajduje się orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] sierpnia 2000 r., w którym stwierdzono, że B. K. był całkowicie niezdolny do pracy i do samodzielnej egzystencji od stycznia 2000 r. Organ, rozpatrując wniosek K. K. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, nie zbadał, w jakim okresie ojciec małoletniej I.K. był częściowo niezdolny do pracy, innymi słowy, jak długo rozwijała się choroba, która po pełnym ujawnieniu spowodowała pełną niezdolność zarówno do pracy, jak i do samodzielnej egzystencji. Jest to o tyle istotne, bowiem jeśli przyjąć, że całkowita niezdolność do pracy powstała u B.K. w styczniu 2000 r., to byłaby to przesłanka do przyjęcia, że już wcześniej mogły pojawić się objawy chorobowe, wykluczające lub zmniejszające możliwość podjęcia zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, a to z kolei mogłoby przemawiać za istnieniem szczególnych okoliczności, które uzasadniałyby nienabycie uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. W ocenie Sądu, nie można interpretować art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej mogą być usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości takiej osoby na rynku pracy, a także wiekiem (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 marca 2003 r. sygn. akt II SA 3594/02, Lex nr 142369). Zwłaszcza w małej miejscowości w okresie dużego bezrobocia. Oceniając kwestię spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku dla małoletniej I. K., należy wziąć pod uwagę, iż B. K., umierając w wieku [...] lat, miał na przestrzeni 33 lat aktywności zawodowej ponad 19-letni okres ubezpieczeniowy. Prezes ZUS pominął ów fakt. Taki okres ubezpieczenia jest okresem znaczącym, wskazującym, że w czasie wolnym od problemów zdrowotnych – swoich i rodziny – ojciec małoletniej I. K., bez szczególnych powodów nie uchylał się przed podjęciem stałego zatrudnienia. Analizując sprawę, trzeba mieć także na uwadze, że B. K. był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w P., jako bezrobotny – zarówno z prawem do zasiłku, jak i bez prawa do jego pobierania, co może dowodzić, iż dążył do znalezienia zatrudnienia celem wypracowania w przyszłości świadczeń z ubezpieczenia społecznego, a brak ubezpieczenia był spowodowany szczególnymi okolicznościami. Do kwestii tej odniósł się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 stycznia 2002 r. (sygn. akt II SA 3090/01, Lex nr 82808), stwierdzając, że: "Brak możliwości podjęcia zatrudnienia w sytuacji pobierania przez ubezpieczonego zasiłku dla bezrobotnego oraz zarejestrowania się w charakterze bezrobotnego bez prawa do zasiłku można uznać za szczególną okoliczność, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych". W wyroku tym Naczelny Sąd Administracyjny nie przesądził kategorycznie, że sama rejestracja w urzędzie pracy będzie okolicznością szczególną w każdym przypadku (używając wyrazu "można"), co oznacza, że należy tę kwestię rozstrzygać na gruncie konkretnej sprawy, biorąc pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych. W konsekwencji, wobec stwierdzonych uchybień, zasadne było uchylenie zaskarżonej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powinien wnikliwie rozpatrzyć materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, z uwzględnieniem poczynionych przez Sąd uwag. Z uwagi na powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), orzekł, jak w sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości. Na podstawie art. 250 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" i w związku z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 z późn. zm.), Sąd przyznał pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenie w wysokości 240 zł powiększone o należny podatek od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.